Офоҡ битенең сығанаҡ тексын ҡарарға

{{Ук}}
[[Файл:Zenith-Nadir-Horizon-ru.svg|мини]]
[[Файл:Astronomical,_true,_and_visible_horizon.svg|мини|Ысын офоҡтоң (H’H.) һыҙма һүрәте, теоретик күренгәне (''C''<sub>1</sub>''C''<sub>2</sub>''C''<sub>3</sub>''C''<sub>4</sub>) .ысынбарлыҡта күренгәне (''B.''<sub>1</sub>''B.''<sub>2</sub>''B.''<sub>3</sub>''B''<sub>4</sub>) ]]
'''Офоҡ''' ({{Lang-grc|ὁρίζων}} — һүҙмә-һүҙ: сикләнгән) — ер йәки һыу яҫылығы менән күк сиге<ref>{{cite web|url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=Горизонт&all=x|title=Значения слова «горизонт» на сайте gramota.ru}}</ref>. Икенсе төрлө билдәләмә был төшөнсәгә атап үтелгән яҫылыҡтарҙың күренеп торған өлөшөн индерә<ref>Статья «Горизонт» в [[Большая советская энциклопедия|Большой советской энциклопедии]]</ref>. Күренеп торған офоҡ һәм ысын офоҡ бар. Ысын офоҡ яҫылығы һәм күренеп торған офоҡ араһындағы мөйөштө '''офоҡ ауышлығы''' (синонимдары: офоҡтоң кәмеүе, офоҡ депрессияһы)<ref>
{{книга
 |автор         = Ермолаев Г. Г., Андронов Л. П., Зотеев Е. С., Кирин Ю. П., Черниев Л. Ф.
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Морское судовождение
 |оригинал      =
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = под общей редакцией капитана дальнего плавания Г. Г. Ермолаева
 |издание       = издание 3-е, переработанное
 |место         = М.
 |издательство  = Транспорт
 |год           = 1970
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 568
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}</ref>. тип атайҙар.
Һүрәттәрҙә: ''A'' нөктәһе — күҙәтеү урыны; ''Н Н''' — ысын офоҡ яҫылығы; ''AC''<sub>1</sub> киҫәге — күренеп торған офоҡтоң геометрик (теоретик) оҙонлоғо; ''AB''<sub>1</sub> дуғаһы — күренеп торған офоҡтоң географик оҙонлоғо; α мөйөшө —офоҡ ауышлығы; ''B.''<sub>1</sub>''B.''<sub>2</sub>''B.''<sub>3</sub>''B''<sub>4</sub> — күренеп торған офоҡ һыҙаты.

== Күрнеп торған офоҡ ==
[[Файл:Panorama from the summit of Killhope Law (13, S - five horizons) - geograph.org.uk - 1451574.jpg|мини]]
'''Күренеп торған офоҡ''' тип күк менән ер йөҙө тоташҡан урында хасил булған һыҙатты һәм был сик өҫтөндәге [[Өс үлсәмле арауыҡ|арауыҡты]] һәм күҙәтеүсе күргән [[Ер]] йөҙөн, шулай уҡ күҙәтеүсе тирәләй күренгән арауыҡты атайҙар<ref>
{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/searchall.php?SWord=%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%B9+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BD%D1%82&stype=0|title=Словари и энциклопедии на Академике|publisher=|accessdate=}}</ref>.
Башҡа күк есемдәренә ҡағылышлы ла офоҡ төшөнсәһе ошолай билдәләнелә<ref>{{Cite web|url=http://nashivkosmose.ru/gorizont_opredel.html|title=Изучение Солнечной системы|publisher=|accessdate=|language=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091604/http://nashivkosmose.ru/gorizont_opredel.html |date=2016-03-04 }}</ref>.

Синонимдар: күк йөҙө, күҙ күреме, шаңдаҡ, глазоем, зреймо, завесила, закрой, озор, овидеть, окоем, оглядь<ref>
{{Китап|автор=[[Даль, Владимир Иванович|Даль В. И.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Толковый словарь живого великорусского языка|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2011|том=|страницы=|страниц=576|серия=|isbn=978-5-373-03764-8|тираж=}}</ref>.

=== Күренеп торған офоҡҡа тиклемге алыҫлыҡ ===
[[Файл:Shrewsbury to Wrexham railway line - geograph.org.uk - 1306247.jpg|мини]]
[[Файл:GeometricDistanceToHorizon.png|мини|Офоҡҡа тиклемге алыҫлыҡты иҫәпләп сығарыу өсөн Һыҙма-һүрәт: <math>d=\sqrt{(R+h)^2-R^2}</math>]]

* Әгәр ''күренеп торған офоҡ'' ер менән күк араһындағы сик булараҡ бидәләнһә, күренеп торған офоҡтоң ''геометрик алыҫлығын'' [[Пифагор теоремаһы]]н файҙаланып иҫәпләргә мөмкин:

: <math>d=\sqrt{(R+h)^2-R^2}</math>
: Бында ''d'' — күренеп торған офоҡтоң алыҫлығы, ''R'' — Ер радиусы, ''h'' — ер йөҙөнә ҡарата күҙәтеү нөктәһенең бейеклеге<ref>
{{Китап|автор=Верюжский Н. А.|часть=|заглавие=Мореходная астрономия: Теоретический курс|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=РКонсульт|год=2006|том=|страницы=|страниц=164|isbn=5-94976-802-7}}</ref>.
: Яҡынлашҡанда Ер — түп-түңәрәк, һәм рефракция иҫәпкә алынмаһа, был формула бик яҡшы һөҙөмтә бирә.
: Ер радиусы 6371 километрға тигеҙ, тип алынһа һәм ''h.<sup>2</sup>'' дәүмәленең тамыры табылһа, үтә ябай формула килеп сыға<ref>
{{Китап|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Перельман Я. И.]]|часть=Горизонт|заглавие=Занимательная геометрия|оригинал=|ссылка=|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Римис|год=2010|том=|страницы=|страниц=320|isbn=978-5-9650-0059-3}}</ref>:
: <math>d \approx 113\sqrt{h} \,,</math><br>бында ''d'' һәм ''h'' километрҙарҙа<br><math>d \approx 3,57\sqrt{h} \,,</math><br>бында ''d'' километрҙарҙа, ә ''h.'' метрҙарҙа.
: Түбәндә төрлө бейеклектән күҙәнкәндә офоҡҡа тиклемге ара күрһәтелгән.<ref>Вычислено по формуле «расстояние = 113 корней из высоты», таким образом, влияние атмосферы на распространение света не учитывается и предполагается, что Земля имеет форму шара.</ref>:

{| class="wikitable"
!Ер өҫтөнән бейеклеге ''h.''
!Алыҫ горизонтта ''d''
!Миҫалдар күҙәтеү урыны
|-
| align="center" |1,75 м
| align="center" |4,7 км
|торған ерҙә
|-
| align="center" |25 м
| align="center" |17,9 км
|8 ҡатлы йорт
|-
| align="center" |50 м
| align="center" |25,3 км
|күҙәтеү тәгәрмәсе
|-
| align="center" |150 м
| align="center" |43,8 км
|һауа шары
|-
| align="center" |2 км
| align="center" |159,8 км
|тауҙар
|-
| align="center" |10 км
| align="center" |357,3 км
|самолет
|-
| align="center" |350 км
| align="center" |2114,0 км
|космос карабы
|}

: [[Файл:How_far_away_is_the_horizon.png|мини|Күҙәтеү нөктәһенең бейеклегенә бәйле офоҡҡа тиклемге арауыҡ. <small>Һүрәтте ҙурайтып ҡарау өсөн уға тағы бер тапҡыр баҫығыҙ</small>]]
: Күҙәтеү нөктәһенең бейеклеген һәм рефракцияны иҫәпкә алып офоҡ алыҫлығын иҫәпләүҙе еңеләйтеү өсөн таблицалар һәм номограммалар төҙөлгән. Ысынбарлыҡта күренеп торған офоҡтоң алыҫлығы, бигерәк тә [[Географик координаталар|юғары киңлектәрҙә]]<nowiki/>таблицаларҙағынан байтаҡҡа айырыла, [[Ер атмосфераһы|атмосфераның]] һәм ер йөҙөнөң торошона бәйле<ref name="МТ-2000">
{{книга
 |автор         = 
 |часть         = 
 |заглавие      = Мореходные таблицы (МТ-2000). Адм. № 9011
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       = 
 |ответственный = главный редактор К. А. Емец
 |место         = СПб
 |издательство  = ГУН и О
 |год           = 2002
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 576
 |isbn          = 
}}</ref><!--Дополнительно:<ref>
{{cite web
 |url         = http://www.dpva.info/Guide/GuidePhysics/Length/DistanceToHorison/
 |title       = DPVA.info. Инженерный справочник
 |author      = 
 |authorlink  = 
 |coauthors   = 
 |quote       = 
 |date        = 
 |format      = 
 |work        = Таблица расстояния до горизонта (удаления горизонта) в зависимости от высоты глаз наблюдателя
 |publisher   = 
 |accessdate  = 
 |lang        = 
 |description = 
 |deadlink    = 
 |archiveurl  = 
 |archivedate = 
}}</ref>--><ref>
{{cite web
 | url         = http://www.outdoors.ru/orient/orient107.php?h1=2&h2=2&R=5.047&%E8%EC%FF.x=7&%E8%EC%FF.y=6
 | title       = Мир путешествий и приключений
 | author      = 
 | authorlink  = 
 | coauthors   = 
 | quote       = 
 | date        = 
 | format      = 
 | work        = Расчёт расстояния до горизонта и прямой видимости онлайн
 | publisher   = 
 | accessdate  = 
 | lang        = 
 | description = 
 | deadlink    = 
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/65BNCwVve
 | archivedate = 2012-02-03
}}</ref>

=== Күренеүсәнлек алыҫлығы ===
[[Файл:HorizonDistance.png|мини|Күренеүсәнлектең геометрик алыҫлығын иҫәпләү өсөн формула һәм һүрәт
<small>Һүрәтте ҙурайтып ҡарау өсөн уға тағы бер тапҡыр баҫығыҙ</small>]]
Һүрәттә уңда күренеүсәнлек алыҫлығын түбәндәге формула буйынса иҫәпләнелә:

<math>D_\mathrm{BL} = 3.57\,(\sqrt{h_\mathrm{B}} + \sqrt{h_\mathrm{L}})</math>,

<math>D_\mathrm{BL}</math> — күренеүсәнлек алыҫлығы километрҙарҙа,
<math>h_\mathrm{B}</math> һәм <math>h_\mathrm{L}</math> — күҙәтеү һәм объект нөктәһенең бейеклеге метрҙарҙа.

Әгәр ер рефракцияһын иҫәпкә алһаҡ, формула түбәндәгесә булыр:

<math>D_\mathrm{BL} < 3.86\,(\sqrt{h_\mathrm{B}} + \sqrt{h_\mathrm{L}}) \,.</math>

шул уҡ <math>D_\mathrm{BL}</math> — диңгеҙ милдәрендә:

<math>D_\mathrm{BL} < 2.08\,(\sqrt{h_\mathrm{B}} + \sqrt{h_\mathrm{L}}) \,.</math>
[[Файл:Struysky_Earth_curvature_nomograph_-_RU.svg|мини|Струйскийҙың диаграммаһы: Күҙәтеүсе 10 м бейеклегендә (''C шкалаһы'') 50 м (''A шкалаһы'') бейеклектәге ҡаяны күрер, яҡынса ара 21 диңгеҙ миленә (''B шкалаһы'') тигеҙ.]]
Объекттарҙың күренеүсәнлек алыҫлығын яҡынса иҫәпләү өсөн Струйский номограммаһы ҡулланыла (һүрәтте ҡара): номограмманың ситтә торған ике шкалаһында күҙәтеү нөктәһе бейеклегенә һәм объект бейеклегенә тап килгән нөктәләрҙе билдәләйҙәр, шунан һуң улар аша тура һыҙыҡ һыҙалар һәм был тура һыҙыҡ урта шкала менән киҫешкән урында объекттың күренеүсәнлек алыҫлығы килеп сыға.<ref>{{Cite web|url=http://www.starpomlom.com/604/ starpomlom|title=Учебник судоводителя любителя|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=Глава VII . Навигация|publisher=|accessdate=|lang=|description=|archiveurl=|archivedate=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314110148/http://www.starpomlom.com/604 |date=2016-03-14 }}</ref>.

Диңгеҙ карталарында, лоцияларҙа һәм башҡа навигация әсбабтарында маяҡтарҙың һәм ут нөктәләренең күренеүсәнлек алыҫлығы, күҙәтеү нөктәһенең бейеклеге 5 метрға тигеҙ алынып, күрһәтелә<ref name="МТ-2000" />

=== Айҙағы офоҡ ===
[[Файл:NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg|thumb|[[Ай (юлдаш)|Ай]] офоғонан Ер күренеше<!--Фото, полученное Уильямом Андерсом, пилотом корабля «Аполлон-8» 24 декабря, 1968.-->]]

{{начало цитаты}}
Шуны әйтеп үтергә кәрәк: Айҙа аралар бик алдаусан. Һауа булмағанға күрә, Айҙа алыҫтағы әйберҙәр бик асыҡ күренә һәм шуға ла яҡын тип ҡабул ителә. ''Айҙың офоғо'' ерҙекенә ҡарағанда ике тапҡырға яҡыныраҡ. Өҫтәүенә ай офоғона тиклемге араны ябай күҙ ҡарашы менән генә билдәләү бик ҡыйын.
{{конец цитаты|источник= [[Носов Николай Николаевич|Николай Носов]]. «[[Незнайка на Луне]]». 1964.}}

=== Ысын офоҡ ===

=== Философияла офоҡ ===
Философияға офоҡ төшөнсәһен Эдмунд Гуссерль индерә, ә Гадамер уны түбәндәгесә билдәләй: «Горизонт — ниндәй ҙә булһа пункттан күрергә мөмкин булған тирә-йүндәге мөхит»<ref>[[Истина и метод]]. С.358</ref>

=== Шулай уҡ ҡара ===
* Авиагоризонт
* Секстант

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

=== Әҙәбиәт ===
* {{ВТ-ЭСБЕ|Горизонт|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]]}}
* Горизонт // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

[[Категория:Географик терминдар]]