Үҙгәреүсән дәүмәл битенең сығанаҡ тексын ҡарарға

{{Ук}}
'''Үҙгәреүсән''' — абстракт йәки физик [[Система|система атрибуты]], ул үҙенең ҡиммәтен, ҡағиҙә булараҡ һан, үҙгәртергә мөмкин. Үҙгәреүсән төшөнсәһе [[математика]], тәбиғи фән, [[техника]] һәм программалау кеүек өлкәләрҙә киң ҡулланыла. Үҙгәреүсәнгә һауа [[Температура|температураһы]], [[Функция (математика)|функция]] параметры һәм башҡа күп нәмәләр миҫал була ала.

Үҙгәреүсән үҙе ҡабул итә алған ҡиммәттәр күмәклеге менән генә характерлана<ref name="ilyin">{{книга|автор=[[Ильин, Владимир Александрович (математик)|{{nobr|В. А. Ильин}}]], [[Садовничий, Виктор Антонович|{{nobr|В. А. Садовничий}}]], [[Сендов, Благовест|{{nobr|Бл. Х. Сендов}}]].|часть=Глава 3. Теория пределов|заглавие=Математический анализ|ссылка=http://sci-lib.com/book000401.html|ответственный={{nobr|Под ред. [[Тихонов, Андрей Николаевич|А. Н. Тихонова]]}}|издание={{nobr|3-е изд.}}, перераб. и доп|место=М.|издательство=Проспект|год=2006|том=1|страницы=105—121|страниц=672|isbn=5-482-00445-7}}</ref>. Үҙгәреүсәнде уның һәр ҡиммәте өсөн дә уртаҡ булған символ менән тамғалайҙар.

== [[Математика]]ла үҙгәреүсәндәр ==
Математикала реаль физик дәүмәл дә, шулай уҡ реаль донъя процесын сағылдырмаған ниндәйҙер абстракт дәүмәл дә ''үҙгәреүсән'' булыуы мөмкин.

Математик анализда һәм математиканың күпселек оҡшаш бүлектәрендә x үҙгәреүсәне аҫтында ниндәйҙер, мәҫәлән, ысын һандарҙан торған күмәклектең <math /> һәр бер элементын аңлайҙар. Был күмәклектең билдәләнгән элементы — һан — '''''үҙгәреүсәндең ҡиммәте''''' тип атала. Күмәклек үҙе үҙгәреүсәндең '''''ҡиммәттәр өлкәһе''''' тип атала.

Үҙгәреүсәндең ҡиммәттәр  өлкәһен биреү үҙгәреүсәндең үҙен биреүгә тиң.

* Үҙгәреүсәндәр грек йәки латин алфавитының бәләкәй хәрефтәре менән тамғаланалар (бәлки, индекстар менән): <math>x,~y,~\varepsilon</math>.
* Ярашлы үҙгәреүсәндәрҙең ҡиммәттәр өлкәһе [[Йәйәләр|фигуралы йәйәләр]] эсенә алынған шул уҡ символдар менән тамғалана : <math>\left\{ x \right\}, ~ \left\{ y \right\},~ \left\{ \varepsilon \right\}</math>.

Процестарҙы моделләштергәндә үҙгәреүсәндәрҙе параметрҙарҙан айырырға кәрәк, шулай ҙа бер контекста үҙгәреүсән икенсеһендә параметр булыуы мөмкин.

Ғәмәли [[Статистика|статистикала]] үҙгәреүсән — баһалаусы фактор йәки характеристика, системалы йәки шәхси атрибут, уларҙың үҙгәреүе [[Ваҡыт|ваҡыт дауамында]] йәки айырым кешеләр араһында көтөлә, мәҫәлән ''йәш'' үҙгәреүсәне.

=== Үҙгәреүсән һәм билдәһеҙ дәүмәл ===
Әйтергә кәрәк, [[Тигеҙләмә|тигеҙләмәләрҙә]], тигеҙһеҙлектәрҙә һәм башҡа ошондай мәсьәләләрҙә билдәһеҙ дәүмәлдәр үҙгәреүсәндәргә оҡшаш рәүештә тамғаланалар, мәҫәлән, <math>2 x = 6</math> тигеҙләмәһендә <math>x</math> хәрефе менән үҙгәреүсән түгел, ә билдәһеҙ дәүмәл тамғаланған, был төшөнсәләр бик оҡшаш һәм контекст менән бәйле.

Был төшөнсәләр араһындағы айырма асылын шулай аңлатырға мөмкин.

<math>2 x = 6</math> яҙыуын, бер яҡтан, билдәлһеҙ <math>x</math>-тың ҡиммәтен табыу мөмкинлеге тураһында раҫлау тип аңлатырға мөмкин. Был осраҡта <math>x</math> — ''билдәһеҙ һан''дың тамғаланышы.

Икенсе яҡтан <math>2 x = 6</math>, x-тың бер ҡиммәтендә «хәҡиҡәт», ә икенсе ҡиммәтендә «ялған» ҡиммәте алған предикат тип аңларға мөмкин. Был осраҡта <math>x</math> — ''үҙгәреүсән''. Аңлатмала уның урынына, яҙылған предикаттың логик (булево) ҡиммәтен асыҡлау маҡсаты менән, төрлө ҡиммәттәр ҡуйылырға мөмкин.

=== Тарихы ===
XVII быуаттың урталарында [[Рене Декарт]] билдәле параметрҙар өсөн алфавиттың тәүге хәрефтәрен ҡулланырға тәҡдим итә: <math>a,b,c\dots,</math>, ә билдәһеҙҙәр өсөн — һуңғы хәрефтәр: <math>x,y,z.</math>
Декарт үҙенең тәҡдимен аңлатмай. Ҡайһы бер тарихсылар билдәһеҙ дәүмәл сифатында <math>x</math> хәрефен һайлауҙы аңлатырға тырышалар. Мәҫәлән, Уэбстер һүҙлеге (1909—1916), <math>x</math> ғәрәп хәрефе <big>'''ش'''</big> — урыҫ теленә «ниҙер», «нимәлер» тип тәржемә ителгән شيء{{lang-ar2|شيء}} һүҙенең беренсе хәрефенең транскрипцияһы булараҡ барлыҡҡа килгән тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, был һәм башҡа оҡшаш версиялар раҫланмай, һәм, Декарт <math>x</math> менән бер рәттән <math>y</math> һәм <math>z</math>-те лә ҡулланыуын иғтибарһыҙ ҡалдыра{{Sfn|History of Mathematical Notations, vol. 1|2007|loc=§340}}<ref>{{cite web|author=Jeff Miller|url=http://jeff560.tripod.com/variables.html|title=Earliest Uses of Symbols for Variables|accessdate=22 августа 2015|lang=en}}</ref>.

Декарт үҙгәреүсәндәрҙең ҡиммәтен һәр саҡ тиҫкәре түгел тип һанаған, ә кире дәүмәлдәрҙе үҙгәреүсән алдына ҡуйылған «минус» тамғаһы менән белдергән. Әгәр коэффициент тамғаһы билдәһеҙ булһа, Декарт күп нөктә ҡуйған{{Sfn|История математики, том II|1970|страницы=40—46|с=40—46|name=IM2-40}}. Нидерланд математигы Иоганн Худде 1657 йылда уҡ хәрефле үҙгәреүсәндәргә теләһә ниндәй тамғалы ҡиммәт ҡабул итергә мөмкинлек биргән{{Sfn|History of Mathematical Notations, vol. 2|2007|loc=§392}}.

Ф. Кэджори дәрәжәләрҙең Декартса яҙылышын бөтә алгебраның иң уңышлы һәм һығылмалы символикаһы булараҡ характерлай — ул үҙгәртеүҙәрҙе еңелләштереп кенә ҡалмай, ә дәрәжәгә күтәреү төшөнсәһен тиҫкәре, кәсер һәм хатта [[Комплекслы һан|комплекслы]] күрһәткес өсөн киңәйтеүгә, шулай уҡ математикала дәрәжәле һәм күрһәткесле функцияларҙың барлыҡҡа килеүенә стимул булып тора; XVI быуат тамғаланышын ҡулланғанда барлыҡ был ҡаҙаныштарҙы тормошҡа ашырыу ауыр булыр ине{{Sfn|History of Mathematical Notations, vol. 1|2007|loc=§315}}

== Үҙгәреүсәндәр программалауҙа ==
Программалауҙа үҙгәреүсән — мәғлүмәтте билдәләүсе идентификатор. Ғәҙәттә был, хәтерҙең башҡа өлкәләрендә һаҡланған мәғлүмәттәр урынлашырға мөмкин булған хәтер өлкәһен белдереүсе исем. Үҙгәреүсәндең үҙе ҡабул итә алған ҡиммәттәр тибы булырға мөмкин. Программалауҙа үҙгәреүсәндәр, ғәҙәттә, бер йәки бер нисә һүҙ йәки «time», «x», «foo» кеүек символдар менән тамғаланалар.

Үҙгәреүсәндең ошондай төшөнсәһе математик үҙгәреүсән төшөнсәһе менән оҡшаш. Математиктар XVII быуатта уҡ [[Математик формула|формулала]] конкрет ҡиммәттәрҙе ҡуя торған урынды тәғәйенләп ҡуйыу өсөн үҙгәреүсәнде ҡулланғандар. Хөрефле тамғалау был хәтерҙең өлкәләрен исемләй һәм һаҡлай. Әгәр математикала формула иҫәпләү [[Алгоритм|алгоритмы]] булһа, үҙгәреүсән төшөнсәһе программалауҙағы үҙгәреүсән төшөнсәһе менән тап килә.

Әгәр формула күмәклектәр элементтары араһындағы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырыу өсөн генә ҡулланылһа, үҙгәреүсәндең хәтер ячейкаһы булараҡ кәрәге юҡ.

== [[Физика]]ла үҙгәреүсәндәр ==
Физикала үҙгәреүсән — һан ҡиммәте ҡабул иткән, реаль физик процесс моделенең ниндәйҙер атрибуты, физик дәүмәл. Конкрет үҙгәреүсән ҡабул итә алған ҡиммәттәр күмәклеге физик фекерләүҙән сығып билдәләнә. Физик үҙгәреүсәндәр бер-береһе менән физик закондар аша бәйле, улар нигеҙендә төрлө дәрәжәләге ҡатмарлыҡта математик моделдәр төҙөлә. Физикала үҙгәреүсән, ҡағиҙә булараҡ, үлсәмле ҡиммәттәр менән күрһәтелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|заглавие=История математики. Т. II. Математика XVII столетия|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/istoria/istmat2.htm|ответственный=Под редакцией А. П. Юшкевича|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1970|страниц=301|ref=История математики, том II}}


[[Категория:Элементар математика]]