Ләлә (сәскә)

Ләлә (Ҡалып:Lang-la) — лилия һымаҡтар ғаиләһенә (лилейные, Liliaceae) ҡараған күп йыллыҡ үләнле һуғанбашлы үҫемлектәр нәҫеле. Ул хәҙерге заман системаларында 80-дән ашыу төрҙө Ҡалып:Переход үҙ эсенә ала. Төньяҡ Иран, Памир-Алай һәм Тянь-Шань тауҙарынан килеп сыҡҡан. 10-15 миллион йыл эсендә ләләләр (тюльпан) көнбайышта Испанияла һәм Мароккола, көнсығышта Байкал аръяғында һәм көньяҡта Синай ярымутрауына тиклем таралып ултырған. Төньяҡта кеше тарафынан сығарылған урман ләләһе популяциялары Шотландияға һәм Скандинавияның көньяҡ ярына барып еткән Ҡалып:Переход.

Бөтә ләләләр ҙә — типик геофит-эфемероидтар, йылы ҡоро йәй, һалҡын ҡышы һәм ҡыҫҡа йылы, дымлы, ямғырлы яҙы булған таулы, далалы һәм сүллектәргә яраҡлашҡан. ләлә орлоҡтан алып сәскә атҡан үҫемлеккә тиклем өс йылдан алып ете йылға тиклем үҫә Ҡалып:Переход. Нәркәстәрҙән айырмалы, һуғанбаштары тоҡомдары йыл һайын алмашына Ҡалып:Переход. Яҙғы оҙон булмаған вегетацияһы ослоронда ләлә сәскә ата {переход|#Цветок}}, емеш бирә Ҡалып:Переход һәм ер аҫтына йәш һуғанбаштар һала, ә сәскә атҡан һуғанбаш үлә Ҡалып:Переход. Йәйге ял осоронда, ә ҡайһы бер төрҙәрҙә ҡышҡыһын да, һуғанбаш эсендә, киләһе йыл үрендеһенең һәм сәскәһенең яралғылары формалаша. Көҙ көнө һуғанбаш тамыр бирә Ҡалып:Переход һәм емеш биреүсе үренделәр һалыуҙы Ҡалып:Переход тамамлай.

Геснер ләләһе һәм уның Фостер ләләһе менән гибридтары — асыҡ грунтта ла Ҡалып:Переход, теплицаларҙа киҫеп алыу маҡсатында үҫтерелгән Ҡалып:Переход иң мөһим декоратив культура. Азияла ләлә үҫтереү XI быуатта башлана һәм XV—XVIII быуаттарҙа Ғосман империяһында сәскә ата Ҡалып:Переход. XVI быуат уртаһында ләләләр Көнбайыш Европала барлыҡҡа килә, һәм быуат ярым дауамында иң ҡиммәтле декоратив культура булаҠалып:Переход. XVII быуат башынан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем ләлә селекцияһы, үҫтереү һәм халыҡ-ара сауҙа үҙәге Нидерландта урынлашҡан Ҡалып:Переход. Коммерция йәһәтенән үҫтерелгән ләләләрҙең өҙлөкһөҙ яңыртылған донъя фондында 2013-2014 йылдарҙа 1800 сорт һәм форма иҫәпләнә Ҡалып:Переход.

Этимологияһы

Ҡалып:Начало цитатытюльпа́н: тульпа́н, тулипа́н — шул уҡ (Даль). Беренсе формаһы франц. tulipan, хәҙерге. tulipe — шул уҡ, ә ҡалғандары, моғайын, иҫке нов.-в.-н. Tulipan аша (1586 й.; ҡара: Клюге-Гётце 634) йәки ит. tulipano фарсы-төрөк теленән tülbend «тюрбан», һүҙмә-һүҙ «кесерткән туҡымаһы»; Ҡалып:Конец цитаты

Таралыуы

Ләлә сәскләре затының тәбиғи ареалы көнбайышта Балҡан ярымутрауын, төньяҡта Көнбайыш Себерҙе, көньяҡта Иран һәм Синай ярымутрауын, көнсығышта Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы һәм Монголияның көнбайыш өлкәләрен, көнбайыш Урта диңгеҙ буйында (Испанияның көньяҡ яр буйы, Марокконың төньяҡ яр буйы, Ливия, Тунис һәм Сицилия утрауы) һәм Алыҫ Көнсығышта (Иркутск өлкәһе, Чита өлкәһе, Маньчжурия) Ҡалып:Sfn. Артабан төньяҡҡа элекке СССР сиктәренә табан арыраҡ Биберштейн ләләһе һәм һалынҡы ләлә төрҙәр инә Ҡалып:Sfn — бәхәсле төрҙәр, яңы систематикаларҙа улар урман ләләһе формалары тип һаналаҠалып:Sfn. Ләләлрҙең яҡын туғандашы — 1935 йылға тиклем Ләлә затына индерелгән Аmana заты үҫемлектәре Корея ярымутрауында, Япония утрауҙарында һәм Ҡытайҙың көнсығышында үҫтерелгән. Ләләнең икенсе туғаны, Кандык заты Евразияла ла, Төньяҡ Америкала ла таралған. Төрҙәрҙең күп төрлөһө көнбайышта Каппадокиянан көнсығышта Бактрияға тиклемҠалып:Sfn, айырыуса төньяҡ Иранда, Памир-Алайҙа һәм Тянь-шанда күҙәтеләҠалып:Sfn. Үҫемлектәр диңгеҙ кимәленән яҡынса 3000 м бейеклеккә тиклем тауҙарға күтәрелә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Бында, Памир-Алай һәм Тянь-Шань тау итәктәрендә, төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүенең ике беренсел усағы урынлашҡан Ҡалып:SfnҠалып:SfnҠалып:Sfn. Хәҙерге заманда, Зинаида Петровна Бочанцева фекеренсә, ләләләрҙең формалашыуы өс төбәктә: Памир-Алайҙа, көнбайыш Тянь-Шанда һәм Урта Азия сүллектәрендә дауам итә Ҡалып:Sfn.

Ҡасандыр кеше тарафынан индерелгән, тәбиғи ареалдарҙан ситтә киң таралған ләләләр Европаға Төркиәнән килтерелгән. Элек Neotulipae төркөмөнөң айырым төрҙәре — Геснер баҡса ләләләренең тоҡомдары тип танылған Төньяҡ Италия, Франция һәм Швейцария ләләләренең төрлө формаларыҠалып:Sfn. Был ергә хас булмаған (интродуцированный) урман ләләһе Көнбайыш Европала бөтә ерҙә тиерлек, шул иҫәптән Шотландияла, Балтик буйында һәм Скандинавия илдәренең көньяҡ өлкәләрендә осрайҠалып:Sfn. Төньяҡ Германияла уның популяция картаһы юғалған алпауыт усадьбалары һәм сиркәү баҡсалары картаһы менән тап килә.

Заттың типик төрө, геснер тюльпаныҠалып:Sfn, тәбиғәттә табылмаған. Европала, Азияла һәм Төньяҡ Америкала ҡырағай үҫкән бөтә формаларыҠалып:Sfn культуралы үҫемлектәрҙең ҡырағай тоҡомдары булып тора; хәҙерге аңлауҙа төр элек үҙ аллы ҡырағай үҫкән төр тип һаналған күп формаларҙы үҙ эсенә алғанҠалып:Ref+. Уның тәбиғи формаһы Ҡара диңгеҙ буйында үҫкән Шренк ләләһе булыуы мөмкин тигән фаразды хәҙерге ботаниктар кире ҡағаҠалып:Sfn. Уларҙың күҙаллауынса, Геснер ләләһе «килеп сығышы билдәле булмаған күп һанлы баҡса һәм ҡырағай формаларға бирелгән йыйылма исем»Ҡалып:Sfn, «баҡса культиварҙарының күпселеген тыуҙырған үтә ҡатмарлы төр»Ҡалып:Sfn, Һәм «Францияла, Италияла, Норвегияла, Рәсәйҙә, Швейцарияла һәм Төркиәлә ҡырағай формаларҙа ғына билдәле ҡатмарлы гибрид»Ҡалып:Sfn. Ул урта быуаттарҙа, бер нисә быуат дауамында Иран һәм Төркиәлә маҡсатлы гибридлаштырыу осоронда, барлыҡҡа килә; Европаға хас булмаған (интродуцированный) ваҡытта (XVI быуат уртаһы) ул инде үҙ аллы, үҙенең туғандаш төрҙәренән айырылған булаҠалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Тасуирламаһы

Грей-Уилсон һәм Мэтью Брайан (1981) формулировкаһында Линнейҙың тасуирламаһына (1753) барып тоташҡан хәҙерге тюльпан тасуирламаһы: Ҡалып:Начало цитаты Ләләләр — һуғанбашлы күп йыллыҡ эфемероидтар. Төрлө текстуралы бүлбеләрҙе ҡаплаусы тәңкәләре эске яҡтан төклө булырға мөмкин. Аҙ һанлы япраҡтары — итле, аҫҡыһынан өҫкөһөнә тиклем кәмей барыусы. Сәскәләре ғәҙәттә яңғыҙ; һирәк осраҡта икенән алып ун икегә тиклем сәскә күҙәтелә. Сәскә эргәлегенең япраҡтары бер-береһенә тоташып үҫмәй. Нектарниктары юҡ. Нигеҙенә табан киңәйгән һеркә ептәре төклө булырға мөмкин. Һеркәлектәре һеркәләргә нигеҙе менән беркетелә һәм сәскә эсенә асыла. Бәйләнеше өҫкө, емешлек бағанаһы бик ҡыҫҡа йәки юҡ. Емешлек ауыҙы өс көрәк япраҡлы. Емеше — күп һанлы яҫы орлоҡтары булған шар йәки оҙонса төймәлек Ҡалып:Sfn Ҡалып:Конец цитаты Ҡалып:Clear

Һуғанбаш

Геснер ләләһенең өлкән һуғанбашының, киләһе йылғы үрендегә нигеҙ һалынғандан һуң, әммә тамырҙар һалынғанға тиклемге — көҙгө схематик киҫелешеҠалып:Sfn. Төҫтәр шартлы күрһәтелгән; ысынбарлыҡта һуғанбаштың эске ағзалары буялмаған

Ләләнең һуғанбашы — «ҡатмарлы вегетатив тергеҙелеү, үрсеү органы һәм үҫемлектең запасланыу органы»Ҡалып:Sfn, модификацияланған, диск һымаҡ һабаҡтың төбөнән һәм берҙән алып алтыға тиклем махсус япраҡтарҙың запас тәңкәләренән тораҠалып:SfnҠалып:Sfn. Тәбиғәттә һуғанбаштың ятыу тәрәнлеге 50 сантиметрға етә. Тышҡы яҡтан һуған һаҡлағыс япма менән ҡапланған Ҡалып:Ref+; бынан тыш, әсә һуғандың һәм былтырғы үренделәрҙең үле ҡалдыҡтары һуғанбашты зыян күреүҙән һаҡлай Ҡалып:Sfn. Ҡырағай Борщов ләләһендә, Грейг ләләһендә һәм башҡа ләлә төрҙәрендә бындай ҡалдыҡтар тупраҡ өҫтөнә тиклем дауам иткән ҡаты торба формаһында йылдар буйы туплана(фото)Ҡалып:Sfn. Һуғанбаштарҙың тышҡы морфологик билдәләре — формаһы, үлсәмдәре, төҫө һәм япма япраҡтары текстураһы, унда төктәр йәки сәстәр булыуы — төрҙәр системаһында мөһим, әммә билдәләүсе түгел. Мәҫәлән, Кауфман ләләһенең һәм Грейг ләләһенең типик һуғанбаштары тышҡы яҡтан бер төрлөҠалып:Sfn, уларҙың сикке үлсәмдәре генә айырыла: ҡырағай Грейг ләләһенең һуғанбашы ауырлығы — 27 г, Кауфман ләләһенең — 11 г Ҡалып:Sfn.

Тәбиғәттә һуғандың йәшәү ваҡыты ғәҙәттә 22 ай, баҡса формаларының йәшәүе — 24 ай тәшкил итәҠалып:SfnҠалып:Sfn. Ғүмеренең беренсе йылында ул төп һуғанбаш эсендәге бөрө рәүешендә йәшәй. Бер йылдан һуң, йәй көнө, әсә һуған ҡорой һәм үлә, ә унда һалынған бөрөләр яңы һуғанбаш булараҡ өлгөрә. Төп (үҙәк) йәш һуғанбаш алмаштырыусы, запас япмаларҙың башҡа бөрөләренән үҫеп сыҡҡан һуғанбаштар — бүлендек, ә япма ҡуйынында үҫеп сыҡҡан ваҡ һуғанбаштар — бәбәк тип атала. Күп төрҙәрҙә уларҙың үҫеше баҫылып ҡала: үҫемлек бөтә ресурстарҙы берҙән-бер алмаштырыусы һуғанбашҡа бирәҠалып:Sfn. Вегетатив үрсеү тиҙлеге критерийы буйынса һайлап алынған культуралы сорттарҙа бүлендек һуғанбаш алмаштырыусы менән бер рәттән тиерлек үҫешә, ә Ҡалып:Comment үрсеү коэффициенты 3-тән ашып китә. Йәй һәм көҙ йәш һуғанбаштың эсендә буласаҡ йәшел үренде һәм сәскә башланғысы үҫешә, һәм буласаҡ һуғанбаштың бөрөләре һалына. Ҡышлағандан һуң, һуғанбаш сәскә ата, яңы быуын һуғанбашын һала һәм үлә.

Ләләнең бөтә туҡымаларында, бигерәк тә һуғанбаш япмаһында булған үҙенсәлекле гликозидтар тулипозидтар һәм уларҙың сығарылмалары — тулипалиндар — фузариоз һәм Ҡалып:Sfn һоро сереүҙең күпселек формалары менән зарарланыуға ҡамасаулаған тәбиғи фунгицидтар. Йәш һуғанбаштар йәйгеһен фузариозға дусар була, ул саҡта өлгөрмәгән япмала А тулипозиды нормаға етмәгән була. Тулипалин A — көслө аллерген; кешенең баҡса, бигерәк тә етештереү шарттарында, ләлә һуғанбаштары менән бәйләнеше аллергик дерматит, һуғанбаш ашау — ағыуланыу тыуҙырыуы мөмкин. Шуға ҡарамаҫтан, аслыҡ йылдарында европалылар йәш һуғанбашты һуған урынына ҡулланған, ә киптерелгән һуғанбаш онтағын онға өҫтәгәндәрҠалып:Sfn. XVI быуаттан баҡса ләләләренең асылмаған сәскә төймәләре лә кулинарияла ҡулланылғанҠалып:Sfn. Көнсығышта ашарға яраҡлы ҡырағай ләлә (Amana edulis, 1935 йылға тиклем Tulipa edulis) һуғанбашын ашайҙар. Ҡалып:Clear

Баҡса ләләһенең тәрәнгә киткән ер аҫты үрендеһе алмаштырыусы һуғанбашты төп һуғанбаштан бер нисә сантиметр түбәнерәк һала. Өлгөрмәгән япмаһы әлегә өлкән һуғанбаштарға хас төҫ ала алмай

Ер аҫты үрендеһе

Ләләнең ер аҫты үрендеһе — модификацияланған ер аҫты һабағыҠалып:Sfn, һуғанбаштың йыл һайын һуғандың үрсеү һәм вегетатив күбәйеү органы. Ер аҫты үрендеһе (столон) һуғанбаш бөрөһөн ер эсенә тәрәнәйтә, үҫкәндә уны туҡландыра һәм тупраҡ баҫымынан һаҡлай; ер аҫты үрендеһенең тышҡы йөҙөн түшәгән ҡабарынҡы күҙәнәк-папиллалар һуңғы функцияны башҡара Ҡалып:Sfn. Беренсе һәм артабанғы йылдарҙа, беренсе сәскә атҡанға тиклем, бөтә төр ләләләр ҙә тәрәнлектәге ер аҫты үренделәрен барлыҡҡа килтерә. Енси өлгөргән һайын, ләлә төрҙәренең күпселеге ер аҫты үрендеһе (столон) һалыуҙы туҡтата; еткән йәшендә лә ер аҫты үрендеһен формалащштырыусы баҡса ләләләренең бик аҙ төрҙәре бар: шуларҙан —өҫтөн һаналған ләлә, Кауфман ләләһе, һәм Ҡалып:CommentҠалып:Sfn.

Морфологик яҡтан ләлә сәскәһенең ер аҫты үрендеһе (столон) башҡа үҫемлектәрҙең ысын үренделәренән айырыла, әммә А.И. Введенский һәм Д. Е. Янишевский тәҡдим иткән «ер аҫты үрендеһе» һәм «ризоморф тамырһабағы» терминдары әҙәбиәттә ныҡлап ҡабул ителмәй; уның урынына был орган «тәрәнәйтеү ер аҫты үрендеһе» (И. Г. Серебряков) йәки ябай — столон —тип атала Ҡалып:Sfn. Ул япраҡ һәм һабаҡ туҡымаларының ҡушылып үҫеүенән барлыҡҡа килә һәм, асылда, һабаҡтың буш төйөнөнән ғибәрәт Ҡалып:Sfn. Уның эсендә ике-ете үткәргес шәлкем һәм атмосфера менән тоташҡан һауа менән тултырылған ҡыуышлыҡ үтә Ҡалып:Sfn. Геснер баҡса ләләһенең ер аҫты үренделәре ҡалын торбаға оҡшаған, өҫтөн һаналған ләләнең — нәҙек, еп һымаҡ, Фостер ләләһенең йәш үҫемлектәренең ер аҫты үренделәре ярты метр оҙонлоҡҡа етәҠалып:Sfn.

Тамырҙары

Ғүмеренең тәүге аҙнаһында ләлә сәсеү орлоғо (сеянец) берҙән-бер төп тамырға эйә; беренсе яҙғы вегетациянан һуң был тамыр үлә һәм бер ҡасан да терелмәй Ҡалып:Sfn. Артабанғы йылдарҙа ләлә йыл һайын нәҙек, тармаҡланмаған һәм төкләнмәгән тамырҙарҙан торған алмашыныусы тамыр системаһын барлыҡҡа килтерә; уларҙың һаны өлгөргән һуғанбаштарҙа 245-кә етә Ҡалып:Sfn. Ғәҙәттә, тамырҙар йәй һәм көҙ үҫә; ҡыуыу ваҡытында улар шул тиклем тиҙ һәм ҡеүәтле үҫә, хатта һуғанды субстрат өҫтөнә этәреп сығарыуы мөмкин. Мәҫәлән, Кауфман ләләһенең тамырҙары тәбиғәт шарттарында июнь аҙағында һалына, октябргә тулыһынса формалаша һәм киләһе йылдың май уртаһына юҡҡа сыға. Быуындар алмашыныуы ваҡытында (май-июнь) үҫемлектең бер ниндәй тамыры ла булмайҠалып:Sfn.

Тюльпандар юғалған тамырҙарҙы регенерациялауға һәләтле түгел: зарарланған тамырҙар, өҫкө үҫеү нөктәләрен юғалтып, бөтөнләй туҡтай Ҡалып:Sfn, ә һуғанбаш яңы тамырҙарҙы һала алмай, сөнки уның бөтә меристемаһы көҙгө үҫешкә тотонола Ҡалып:Sfn. Һөҙөмтәлә, күсереп ултыртыу, прививкалау һәм башҡа төрлө манипуляциялар йәйге тынлыҡ осоронда, тамырҙар һалынғанға тиклем генә мөмкин Ҡалып:SfnҠалып:SfnҠалып:Sfn. Тамырҙары зарарланған үҫемлектәр, ғәҙәттә, һуғанда тупланған ресурстар иҫәбенә йәшәй, әммә бер нисә йылға үҫешендә артта ҡала Ҡалып:Sfn.

Емешле үренде

Ялған ике сәскәле ләлә — беренсе тип буйынса сәскәлеге тармаҡланған күп сәскәле төр. Гётеборг ботаника баҡсаһы.

Икенсе йәшенән башлап, бөтә төр йәш ләләләрҙең дә берҙән-бер ысын япрағы барлыҡҡа килә. Япраҡлы, сәскәле һабаҡлы һәм тулы емешле ер өҫтө үрендеһе тик өлгөргән үҫемлектәрҙә генә барлыҡҡа килә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Һабаҡтың башланғысы бөрө-һуғанбаш эсендә ул төп һуғанбаштан айырылғанға тиклем үк һалына: мәҫәлән, Кауфман һабаҡ ғүмере яҡынса 450 көн тәшкил итә, шуларҙың яҡынса 200 көнө орган барлыҡҡа килтереүгә арнала (март-сентябрь), 180 көнө — ҡышҡы тынлыҡ (сентябрь—февраль), 75 көнөн генә яҙғы вегетация (март—май) биләй; Ҡалып:Sfn; Геснер ләләһенең культуралы сорттарында киләһе йылға үренде һалыу ағымдағы йылдың япраҡтарын йәйелдереү менән тап килә һәм кәм тигәндә сентябргә тиклем дауам итә Ҡалып:Sfn.

Ғәҙәттә ләлә һабағында ике-биш япраҡ була; Регель ләләһе һабағында берҙән-бер япраҡ, Шмидт ләләһендә — ун ике япраҡҡа тиклем була Ҡалып:Sfn. Япраҡ ҡуйынында һауа һуғанбаштары һирәк үҫешә Ҡалып:Sfn. Ҡайһы бер төрҙәргә һабаҡ һәм япраҡтарҙың төклө булыуы, һабаҡтың антоциандар менән буялыуы хас; Грейг ләләһе һәм уның гибридтарында — ҡара ҡыҙыл антоциан штрихтарынан һәм япраҡтарҙағы һыҙаттарҙан торған характерлы һүрәт. Өҫтөн һымаҡ ләләлә, осло (килеватый) ләләлә, чимган ләләһендә япраҡтарында үҙәк тамырҙар, Кауфман ләләһендә япраҡтарында — тотш тамырҙар селтәре күренә; башҡа бөтә төрҙәрҙә лә япраҡтарҙа тамырҙар күренмәй Ҡалып:Sfn. Регель ләләһе япрағы йөҙөндә һырт һымаҡ үҙенсәлекле үҫентеләр булыуы гофрирланған туҡымаға оҡшаш структура барлыҡҡа килтерә Ҡалып:Sfn. Япраҡтарындағы һоро йәки асыҡ йәшел һыҙаттар — сыбар япраҡ сире менән зарарланыу билдәһе булып тора . Япраҡтар һуғанбашлыларҙы үрсетеү өсөн айырыуса кәрәк; япраҡтарҙың тулыһынса юғалыуы, мәҫәлән, хайуандар тарафынан ризыҡланылыуы һәм тапалыуы арҡаһында, үҫемлектәрҙең һәләк булыуына килтерә Ҡалып:Sfn.

Айтау (Хантау) тауҙарында Регель ләләһе

Мәҙәниәттә ләләләр Ҡалып:Sfn агротехникалағы үҙгәрештәргә бик иғтибарлы, һәм уңайлы шарттарҙа тәбиғәттәгегә ҡарағанда ҙурыраҡ үҫентеләр һәм сәскәләр бирә. Ҡырағай үҫемлектәрҙең һабаҡ бейеклеге төрлөсә; бер популяцияла бейек һәм тәпәш экземпляры ла күрше булыуы мөмкин. Ҡырағай Грейг ләләһенең сәскәлеге бейеклеге 20-нән алып 70 см-ға тиклем үҙгәрә . Кауфман ләләһендә һәм башҡа төр-тәүге сәскәләрҙә төйөн йыш ҡына ерҙең үҙендә, япраҡ розеткаһында асыла; Ҡалып:Sfn; сәскә атҡандан һуң ер өҫтөндәге һабаҡ үҫә башлай һәм ерҙән 15-20 см-ға күтәрелә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Сәләмәт үҫемлектәрҙең сәскәләре вертикаль рәүештә өҫкә йүнәлтелгән; сәскәлеге эйелеү Островский ләләһенә, урман ләләһенә һәм лилиә сәскәлеләр класының культуралы сорттарына ғына хас Ҡалып:Sfn. Дюк ван Толь төркөмө сорттарында дүрт япраҡлы ләләлә өлгөргән төймәләктәре ваҡытлыса һүрелә, әммә сәскә атыр алдынан турая Ҡалып:Sfn. Һәленеп төшкән ләләнең атамаһы шул уҡ билдә менән бәйле, ә ике тапҡыр һәленеп төшкән ләләнең сәскәлеге төймәләнгән осоронда ла, шулай уҡ сәскә атыу тамамланғас та һәленеүе менән бәйле Ҡалып:Sfn.

Ләләнең күп кенә төрҙәренә өс төрлө формалы күп итеп сәскә атыу хас Ҡалып:Sfn. Ләләләрҙең Eriostemones төрсәле төрҙәрендә (ике сәскәле ләлә, Төркөстан ләләһе, [[тюльпан Биберштейн ләләһе һ. б. Ҡалып:Sfn) үрге япраҡтағы бер нөктәнән, өҫтә суҡ йә сатыр һымаҡ сәскәлек барлыҡҡа килтереүсе, айырым япрағы булмаған, һабаҡҠалып:Sfn. Tulipa (элегерәк Leiostemones тип аталған) төрҙәрендә һәм Eriostemones ләләһенең ҡайһы бер төрҙәренең япраҡ ҡыуышлығында тармаҡланыу нөктәләре ята; ҡайһы берҙә ҡабырға үренделәре туранан-тура ҡыуышлыҡтан тармаҡлана, ҡайһы берҙә төп үренде менән ҡушыла. Tulipa төрсәһе төрҙәренең ҡабырға үренделәрендә япраҡтар була Ҡалып:Sfn. Бочанцева буйынса, культурала өсөнсө типтағы аномаль күп сәскәлелек баҡса сорттарының артыҡ туҡланған экземплярында осрай. Күп ашлама индерелгәндә, алмаштырыусы һәм бүлендек бүлбеләрҙең бөрөләре ваҡытынан алда үҫә һәм тәбиғи ваҡыттан бер йыл алдараҡ, төп бүлбе менән бергә сәскә ата Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Сәскәһе

Сәскәнең диаграммаһы

Ләлә сәскәһе биш концентрик түңәрәк (мутовки) ярҙамында барлыҡҡа килә: ике тышҡы түңәрәктә сәскә эргәлегенең тышҡы һәм эске япраҡтары (ябай телдә япраҡсалар), ике аралыҡ түңәрәктә «һеркәлек», эске йомортҡалыҡ һәм пестик урынлашҡан. Бөтә ләлә сәскәләре кеүек үк, ләлә сәскәһе өс нурлы симметрияға буйһона: унда сәскә эргәлегенең өс тышҡы һәм өс эске япрағы, алты һеркә, бәйләнеш өс симметрик өлөштән тора. Ләлә сәскәһенең формулаһы Ҡалып:Nobr. Orithyia затсаһына ингән ләләләрҙең ҡыуышлығы (пестик) аныҡ бағанаға (столбик) эйә; башҡа бөтә төрҙәрҙә лә бағана юҡ: пестиктың һырты (рыльце) туранан-тура (завязь) бәйләмдә ултыра. Ике ҙур затсаһы тычинка морфологияһы буйынса айырыла: Eriostemones затсаһы төрҙәрендә тычинка ептәре йөнтәҫ, ә Tulipa затсаһы төрҙәрендә улар яланғас Ҡалып:Sfn.

Тәбиғәттә Фостер ләләһенә иң эре сәскәләр хас: был төрҙөң сәскәлек тирәһе япраҡтарының оҙонлоғо 18 сантиметрға, киңлеге — 8,5 см-ға тиклем етә Ҡалып:Sfn. Культуралы формаларында 'Orange Giant Sunset' (2008) Грейг ләләһе сорты иң ҙур сәскәгә эйә . Был сәскәнең һабағы 20—30 см оҙонлоғонда, ә сәскә бейеклеге — 20—25 см. Фостер ләләһе һәм Грейг ләләһе сәскәләре үҙенсәлекле ике ҡатлы сеүәтә формаһында: сәскәлек тирәһенең эске япраҡтары ябыҡ цилиндр барлыҡҡа килтерә, ә тышҡылары бейеклегенең яҡынса яртыһында тышҡы яҡҡа бөгөлә. Тышҡы һәм эске япраҡтары формаһы буйынса һәр саҡ айырыла, мәҫәлән, Грейг ләләһенең ромб формаһындағы тышҡы япраҡтарының үрге өлөшө тупаҡ, түңәрәк, ә эске япраҡтары — өсмөйөшлө, өҫкө өлөшө осло Ҡалып:Sfn. Грейг ләләһе тәбиғәттә ғәҙәттә һары һәм ҡыҙыл, әммә ҡайһы берҙә ал, крем төҫөндәгеһе һәм һирәк осраҡта аҡтары осрай. Был төрҙөң В. Воронин тасуирлаған Тянь-Шань популяцияһында аҡтан ҡара ҡыҙыл төҫкә тиклемге төҫтәр (оттенки) сағыла.

• Сәскәнең тәбиғәттә булған формаһы һәм буяуы
• 
  Һалынҡы ләлә
• 
  Кауфман ләләһе
• 
  Урман ләләһе
• 
  Грейг ләләһе
• 
  Фостер ләләһе

Ҡыҙғылт һары сәскәләрҙә. алһыу һәм ҡыҙылдар менән сағыштырғанда, каротиноидтарҙың айырыуса күп тупланыуы күҙәтелә. Аҡ һәм һары сәскәләрҙә фәҡәт флавонолдар һәм каротиноидтар ғына, ә антоциандар һәм антоцианидиндар юҡ Ҡалып:Sfn .

• Геснер ләләһе сортының сәскә формалары
• 
  Ябай
• 
  Махровый
• 
  Ләлә сәскәле
• 
  Суҡлы, сәсәкле
• 
  Тутыйғош һымаҡ
• 
  Йәшел сәскәле

Ҡалып:Sfn.

Емеше һәм орлоғо

Tulipa agenensis ләләһенең өлгөрмәгән (һулда) һәм өлгөргән, ярылған (уңда) ҡумталары. Тәбиғи популяциялары, Израиль

Эре сәскәле төрҙәрҙә: ҙур ләләләҠалып:Sfn, Фостер ләләһендәҠалып:Sfn һәм Грейг ләләһендә Ҡалып:Sfn төймәлек оҙонлоғо 11,5 см-ға, киңлеге 3 см-ға тиклем етә. Уның эсендә өс вертикаль камера бар, уларҙа алты өйөмгә урынлашҡан орлоҡтар өлгөрәҠалып:Sfn. Ләлә орлоғо нәҙек йомортҡа йәки өсмөйөшлө пластинка формаһында; Грейг ләләһендә уның ҙурлығы, ғәҙәттә, 13×7 ммҠалып:Sfn.

Төймәлек ярылғандан һуң, орлоҡтар ҡойола һәм ел уларҙы тарата. Орлоҡтоң тупраҡ өҫтөндә нығынырлыҡ бер ниндәй ҙә ҡоролмаһы юҡ. Шытымға әҙерлекте тамамлау өсөн ул кәмендә бер һалҡын ҡыш ерҙә ятырға тейеш; ҡыш йомшаҡ булһа, шытым киләһе йылға тиклем кисектерелә Ҡалып:Sfn.

Ғүмер циклы

Ләләләр — типик эфемероидтар, эҫе, һыуһыҙ йәйле ҡоро ерҙәрҙә йәшәүгә яраҡлашҡан. Яҙғы ҡыҫҡа үҫеш миҙгелендә ләлә сәскә атып, емеш биреп кенә ҡалмай, ер аҫтында яңы быуын бүлбеләре ултыртырлыҡ туҡлыҡлы матдәләр тупларға тейеш. Һөҙөмтәлә, ләләнең үҫентенән сәскәле үҫемлеккә тиклем үҫеше бер нисә йылға һуҙыла. Баҡса ләләләре сәскәндән һуң бишенсе, алтынсы йәки етенсе йылда сәскә атаҠалып:Sfn; был ваҡытҡа бүлбе ​​оло үҫемлеккә хас ҙурлыҡҡа етә, ә уртаса тәрәнлеге 15-тән 40 см-ға етә Ҡалып:CommentҠалып:Sfn. Яңғыҙ үҫентеләр күпкә иртәрәк сәскә ата ала: мәҫәлән, Ташкент ботаника баҡсаһында тәжрибә шарттарында Кауфман ләләһе үҫентеләренең күпселек өлөшө бишенсе йылда, ә шул уҡ төрҙөң айырым үҫентеләре — өсөнсө йылында сәскә атаҠалып:Sfn.

Ҡышлаған ләлә орлоҡтары 0 — +10 °С температураһында шыта Ҡалып:Sfn. Ғүмерҙәренең тәүге аҙнаһында төнгө ҡырауҙар уларға зыян килтермәй, әммә үҫешен һәм фотосинтез хлор ҡатламын тотҡарлай Ҡалып:Sfn.

Уянғандан һуң бер нисә көн эсендә орлоҡта тупланған запас менән туҡланған эмбрион ҙурая. Орлоҡ ҡабығы ярыла. Бәбәктәге япраҡтарҙың аҫҡы тамыр осо, һаҡлаусы ҡабыҡтан сығып, тупраҡҡа тәрәнәйә; өҫкө осо ҡабыҡ эсендә ҡала һәм аҫҡыһы өсөн үҙенсәлекле терәү булып хеҙмәт итәҠалып:Sfn. Шытып сыҡҡандан һуң 10—12 көн үтеүгә бәбәк япраҡтары 2,5—6 сантиметрға тупраҡ эсенә тәрәнәйә Ҡалып:CommentҠалып:Sfn, уның тамыр осонда берҙән-бер, төп ысын, тамыр үҫешә башлай Ҡалып:Sfn. Шул уҡ ваҡытта орлоғоноң ер өҫтөндәге өлөшө — диаметры 1 мм-ҙан артмаған хлорофилһыҙ аҡһыл төк — үҫә башлай. Бейеклеге 5—6 см еткәс, өҫтө яҫылана һәм йәшел төҫкә инә, үҫенте орлоҡ япмаһын ҡоя, әүҙем фотосинтез башлана. Үҫентенең ер өлөшөнөң максималь бейеклеге 10,5 см-ҙан Ҡалып:Comment, максималь ҡалынлығы 3 мм-ҙан артмай Ҡалып:Comment; 6—8 см һәм 1—1,5 мм ҡиммәттәре типигыраҡ Ҡалып:Sfn. Беренсе йылда ер өҫтөндәге ысын япраҡтары үҫешмәй Ҡалып:Sfn. Үҫентенең берҙән-бер бөрөһө — төбө рудименттары (модификацияланған һабаҡ) һәм һаҡлау ҡауырһындары (модификацияланған япраҡ) буласаҡ бүлбе ​​— шытмаған орлоҡтоң эсенә һалына Ҡалып:Sfn, шытҡандан һуң ул ер аҫтында үҫешә. Орлоҡ өлөшөнөң ер аҫты, япраҡ һабы өлөшөндә шеш барлыҡҡа килә, ул осонда бөрөһө булған янға үҫкән үҫемлеккә әүерелә Ҡалып:Sfn. Артабан был үҫенте үҫеш йүнәлешен үҙгәртә һәм һауа тулған ҡыуыш эслегә әйләнә Ҡалып:Sfn һәм вертикаль үҫкән ер аҫты үрендеһе бөрө һаҡлаусы япмаға әйләнә. Ер аҫты үрендеһе (столон) бөрөһөн тағы ла 1,5—5,0 см тәрәнәйтәҠалып:CommentҠалып:Sfn. Был төр, 10-26 көн эсендә типик тәрәнлеккә еткәс Ҡалып:Sfn, ер аҫты үрендеһенең тәрәнәйеүҙән туҡтай, һәм бөрө ҡалынлыҡҡа үҫә башлай. Ер аҫты үрендеһендә һаҡланған крахмал бөрөнөң япраҡ өлөшөнә күсә. Ҡалынайған һайын, ә ер аҫты үрендеһенең диуарҙары, буласаҡ һуғанбашҡа бөтә крахмалды биреп, һаҡлаусы тәңкәгә әүереләҠалып:Sfn. Һуғанбаш 24-36 көн дауамында үҫә Ҡалып:Sfn һәм орлоҡ өлөшөнөң ер өҫтө һәм төп тамыры юҡҡа сығыу менән тамамлана. Беренсе йылда һуғанбаш ауырлығы, төрөнә ҡарап, 20-нән 120 миллиграмға тиклем тарта Ҡалып:CommentҠалып:Sfn. Йәйҙең икенсе яртыһында бүлбе ​​6-нан 11-гә тиклем (юҡҡа сыҡҡан төп тамыр бер ваҡытта ла терелмәй) һәм ике япраҡ бәбәге — ер өҫтөндә йәшел һәм ер аҫтында запас эйәрсән тамыр һала Ҡалып:Sfn. Көҙөн, тупраҡ яңынан ямғыр һыуы менән туйынғас, йәшел япраҡ үҫә башлай һәм һуғанбаш ситенә сыға, ​​ләкин ер өҫтөнә етмәй, ҡалын ер аҫтында ҡышларға ҡала Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Икенсе йылдың иртә яҙында ныҡ итеп йомарланған торбаға оҡшаған бер генә йәшел япраҡ ер өҫтөнә күтәрелә. Ике аҙна самаһы үткәс, япраҡ асыла; уның оҙонлоғо — төрө һәм үҫеш шарттарына ҡарап, 3-тән 17 см-ға тиклем Ҡалып:Sfn. Йәшел япраҡ йәйге эҫегә тиклем үҫә Ҡалып:Sfn. Уның формаһы, төҫө һәм төктәре өлгөргән ләлә япраҡтарының тышҡы ҡиәфәтен миниатюрала ҡабатлай Ҡалып:Sfn. Үҫеү миҙгеле башланғанда, һуғанбаштан япраҡҡа, һуңынан — яңы (алмаштырыусы) бүлбегә туҡлыҡлы матдәләр бирә. Алмаш һуғанбаш һалғандан һуң, беренсе йылғы төп һуғанбаш кибә һәм юҡҡа сыға. Йәшәүенең икенсе йылында ләләләрҙең күпселеге ер аҫты үренделәре ярҙамында тәрәнәйеп үрсей Ҡалып:Sfn. Бөтә төр бүлбеләр кәмендә ике — береһе үрге һәм бер йәки бер нисә ҡыуышлыҡлы бөрө барлыҡҡа килтерә Ҡалып:Sfn. Үрге бөрө төп алмаштырыусы һуғанбаш булып етлегә. Йәйге эҫелек тынлығы тамамланғас, был бөрө йөрөткән ер аҫты үрендеһе, төп һуғанбаштың тәңкәһен ярып, тупраҡҡа тәрән инеп, инә һуғанбаштан бер нисә сантиметр түбәнерәктә алмаш бүлбе һалаҠалып:Sfn. Икенсе йылға Регель ләләһендә тәрәнәйеү 18 сантиметрға етә; 4—6 см иң типик һаналаҠалып:Sfn.

Өсөнсө, дүртенсе һ.б. йылдарҙа алмаш һуғанбаштарҙың эҙмә-эҙлекле тәрәнәйеүе ҡабатлана. Уның тамамланыуы ғәҙәттә енси өлгөрөү осоро башланыуға һәм ләләнең тәүге сәскә атыуына тура килә Ҡалып:Sfn; өҫтөн һаналған ләлә, Кауфман ләләһе һәм өлгөргән осоронда ер аҫты үренделәре формалашҡан баҡса сорттары ҡағиҙәнән тайпыла Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Ләлә заты бүлексәләре

Tulipa тарихи һәм заманса зат бүлексәләре Ҡалып:Sfn Заттың типик затсалары йәки зат секциялары төҫ менән айырып бирелгән
Бейкер Джон Гилберт, 1874	Буассье Пьер Эдмон, 1884	Холл, 1940	Сторк, 1984	Раамсдонк Лео ван һәм де Фриз, 1992—1995	Зонневельд Бен, 2009 Кристенхуз, 2013
subg. Eutulipa	sect. Leiostemones	subg. Leiostemones	sect. Tulipa	subg. Tulipa	subg. Tulipa (54 төр)
					subg. Clusianae (4 төр)
	sect. Eriostemones	subg. Eriostemones	sect. Eriostemones	subg. Eriostemones	subg. Eriostemones (16 төр)
subg. Orithyia	Tulipa затына индерелмәгән		sect. Orithyia	subg. Orithyia	subg. Orithyia (4 төр)
		Сәскә тирәләй япрағы булған Алыҫ Көнсығыш төрҙәре (ризыҡ булараҡ ҡулланылған ләлә) Amana затына ҡаратыла

Зонневельдтың (2009) һәм Кристенхуздың һәм авторҙаштарының (2013) хәҙерге систематикаһында зат дүрт затсаға бүленә:

• Clusianae — һуғанбаш осонда йөнтәҫ шәлкемле бәләкәй сәскәле дүрт иран-гималай төрө. Клюзиус ләләһе. Теркәстәре (тычинка) яланғас, емешлек (пестик) бағанаһы юҡҠалып:Sfn. Был төрҙәр бөтә ләләләр араһында 30-32 пг геном ауырлығы менән иң аҙ (диплоид формаларҙа; полиплоидтарҙа пропорциональ рәүештә күберәк) һәм генератив үренде башланғысының иң оҙайлы үҫеш ваҡыты менән ҡылыҡһырлана Ҡалып:Sfn;
• Orythiya — заттың аҙ сәскәле, ябайҠалып:Sfn төньяҡ-көнсығыш сигенә ҡараған дүрт төрө (Ҡаҙағстан, Ҡытай, Монголия, Себер). Типик төрө — бер сәскәле ләлә. Был төр ләләлә асыҡтан-асыҡ емешлек бағанаһы бар; башҡа ләләлрҙең емешлек ауыҙы туранан-тура емшәндә (завязь) ултыра. 38-39 пг геном массаһы бөтә Clusianae төрҙәренә ҡарағанда күберәк, һәм теләһә ниндәй Eriostemones йәки Tulipa төрҙәренә ҡарағанда кәмерәк Ҡалып:SfnҠалып:Sfn.
• Eriostemones — Урта Азиянан төньяҡҡа һәм көнбайышҡа күсеп килгән төклө һеркәсле егермегә яҡын ваҡ сәскәле төр. Типик төрө — урман ләләһе Ҡалып:SfnҠалып:Sfn.
• Tulipa (1984 йылға тиклем Leiostemones) — Раамсдонк фаразы буйынса ҡырҡҡа яҡын, Ә Кристенхуз һәм авторҙаштары фаразы буйынса — 54 төрө булған, башлыса Урта Азияла үҫкән типик һәм иң күп һанлы затса Ҡалып:Sfn. Сәскәләрҙең үҙенсәлекле билдәләре — яланғас (төкһөҙ) һеркәстәре һәм емешлек бағанаһының булмауы. Затсаның һәм тотош заттың типик төрө — Геснер ләләһеҠалып:Sfn.

XIX һәм XX быуаттар систематикаһында Eriostemones һәм Tulipa (Leiostemones) затсалары артабан икенсе (зат һәм төр араһындағы рангтар), ә ҡайһы берҙә өсөнсө (зат һәм төр араһындағы рәттәр) кимәлдәге таксондарға бүленә.

Кристенхуз һәм уның авторҙаштары фекеренсә (2013), бындай бүлексә XXI быуат мәғлүмәттәре менән генә ышаныслы нигеҙләнә алмай, һәм практик күҙлектән ҡарпағанда кәрәк тә түгел Ҡалып:Sfn.

1980-се йылдар тикшеренеүселәре Sensu stricto затына йола буйынса Аман һәм Кандык затына ҡаратылған ләләләрҙе индерергә тырыша. Хәҙерге заман авторҙары бындай берләштереү мөмкинлеген кире ҡаға Ҡалып:Sfn; Раамсдонк — де Фриз, Зонневельд һәм Кристенхуздың авторҙаштары систематикаһында был заттарҙың төрҙәре күрһәтелмәгән. Ҡалып:Clear

Үҫтереү тарихы

Көнсығыш ләләләре

Ләлә һәм пиондарҙан ризыҡ. Изник, 1550-се йәки 1560-сы йылдар

Ләләләр үҫтереү Яҡын Көнсығышта башланған. Күп кенә артефакттар XI быуатта уҡ ләләләрҙең сәлжүктәр мәҙәниәтенең күренекле символына әйләнеүен дәлилләй Ҡалып:Sfn. Иртә ғосман идеологияһында ләлә тыныслыҡты, тынлыҡты, тәбиғи яңырыуҙы һәм бер үк ваҡытта мистик рухи кисерештәрҙе кәүҙәләндерә Ҡалып:Sfn. Символ булараҡ, ләлә Ғүмәр Хәйәм (XII быуат) шиғриәтендә Ҡалып:Sfn, Сәғҙи Ширази (XIII быуат) һәм Косов яланындағы алышты төрөктәрҙең тасуирлауҙарында (XVI быуат) урын ала Ҡалып:Sfn. Урта быуат византий һәм көнбайыш Европа текстарында Азиянан килгән билдәһеҙ үҫемлек телгә алынмай Ҡалып:SfnҠалып:Sfn.

Ғосман империяһында ләләләр үрсетеү тураһындағы ентекле мәғлүмәт Мәһмәд II (1451—1481) осоронда — баҫып алынған яңы баш ҡаланы, Константинополды (1453), төҙөкләндереү заманында билдәле була. Һайлап алынған сәскәләрҙең береһе булған ләлә хакимлыҡ иткән династияның символына әүерелә; ул ғосмандар тарафынан үҙгәртеп ҡоролған Истанбулды биҙәгән рельефтарҙа, фрескаларҙа һәм меңәрләгән керамик плиткаларҙа һынландырыла Ҡалып:Sfn. XV быуат төрөктәренең ләләләрҙе әүҙем селекциялау менән шөғөлләнмәүе, ә һарай баҡсаларында бөтә империянан ебәрелгән күп һанлы төрҙәрен һәм төрҙәрен йыйыуы ғына билдәле Ҡалып:Sfn. Аналогичная деятельность, но с меньшим размахом, шла при дворах Бабура в Афганистане и Аббаса I в ИранеҠалып:Sfn.

XVI быуатта, Сөләймән I (1520—1566) осоронда һарай яны сәскәселек мәҙәниәте сәскә ата, ул ҡулланма һынлы сәнғәттә һәм изник керамикаһында ентекле күрһәтелгән Ҡалып:Sfn. Сәлим II ваҡытында сәскәселек бығаса күрелмәгән күләмгә эйә була: Генуя ҡәлғәһе (Феодосия) Кафанан ғына солтан 300 мең ләлә һуғанбашы сығара Ҡалып:Sfn. Был мауығыу киң тарала, төрөктәр берәмек ләләләрҙе (солитер) нәфис вазаларҙа ҡәҙерләп үҫтереүгә әүәҫләнә Ҡалып:Sfn. Ләлә һуғанбаштарына хаҡ артыу сәбәпле, Сәлим айырым бойороҡ менән көйләргә мәжбүр була Ҡалып:SfnҠалып:Sfn.

Изник керамикаһы буйынса, XVI быуат төрөк ләләләре лилиә тибындағы бай сәскәле була Ҡалып:Sfn. 1601 йылда Клузиус Карл Истанбулда иң таралған сорт «Кафа ләләһе» һәм «Кавала ләләһе» була; ә Ҡырымдың көнсығышының (Кафа) иң билдәле һәм эффектлы ләләһе Шренк ләләһе була. Бер быуаттан һуң, Әхмәт III (1703—1730) ләләләр осоронда һынлы стиль үҙгәрә: ләләләр сәйер оҙонса, ҡоро формаға эйә була Ҡалып:Sfn. Ләләләр үҙҙәре үҙгәргәнме-юҡмы-билдәһеҙ: Паворд фекеренсә, XVII быуаттың көнсығыш миниатюристары Көнбайыш Европа сюжеттарын шул тиклем йыш күсерә, уларҙың эштәрен ышаныслы дәлилдәр тип иҫәпләү икеле Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Атамаһының килеп сығышы

Европа телдәренең тюльпан атамаһы төрөк теленән алынған тюрбан (йәки сәллә, салма) һүҙенә барып тоташаҠалып:Sfn, дөрөҫөрәге — ғосман—фарсы tülbend — салмаларҙа ҡулланылған туҡыма атамаһына барып тоташа Ҡалып:Sfn. Бер аңлатма буйынса, атама XVI быуатта төрөктәрҙең сәлләләрҙе тере сәскәләр менән биҙәү модаһын, икенсеһе буйынса — баш кейеменең сәскәгә тышҡы оҡшашлығы ғына теркәйҠалып:Sfn. Моғайын, яңы атаманы беренсе булып итальяндар (Ҡалып:Lang-it) йәки испандар (Ҡалып:Lang-es) ҡабул иткәндер Ҡалып:Sfn. Көнсығыш Европа телдәрендә лә ошо форма нығынып ҡалған (Ҡалып:Lang-hu, Ҡалып:Lang-pl, Ҡалып:Lang-ru). Герман телдәрендә һүҙ -an «ялғауын» юғалта: {lang-en|}} һәм Ҡалып:Lang-sv, Ҡалып:Lang-de, Ҡалып:Lang-nlҠалып:Sfn (Ҡалып:Lang-la, ж. р.). Тап ошо ҡыҫҡартылған форма академик латин теленә (лат. tulipa, ж. р.) һәм уның аша ботаника номенклатураһына индерелә Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Европа ләләләре

Аугсбург ләләһе. Европа тарихында тәүге ләлә һүрәте — Конрад Геснер һүрәте буйынса ағас гравюра, 1561, Геснерҙың үҙ ҡулы менән яҙғандарынанҠалып:Sfn

Көнбайыш Европала тәүге ләләләр 1530 йылда Португалияла үҫтерелгән Ҡалып:Sfn. Сирек быуат үткәндән һуң, 1550-се йылдарҙа, ләләләр Төньяҡ Европла барлыҡҡа килә. 1559 йылдың апрелендә Конрад Геснер]] Аугсбургта хәҙерге заман ботаниктары Шренк ләләһе төрөнә ҡараған ҡыҙыл ләлә сәскәһен күҙәткән Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Геснер, был ләләне хужаһы Истанбулдан йәки Каппадокиянан алып килтерелгән орлоҡтан үҫтергән. тип фаразлайҠалып:Sfn. 1562 йылда Карл Клузиус һуғанбаштарҙы Истанбулдан Антверпенға диңгеҙ аша килтергәндәр тиҠалып:Sfn. Популяр әҙәбиәттә Аугсбург һәм Антверпен ләләләрен Европаға 1554-1562 йылдарҙа Төркиәлә йәшәгән фламанд дипломаты Ожье Гислен де Бусбек ебәргән һуғанбаштарҙан үҫтерелгән тигән фекер нығынған Ҡалып:Sfn. Сәскә менән сауҙа итеүселәрҙе Ҡалып:Sfn сәскә үҫтереүселәрҙе берләштереүҙә Карл Клузиус — Вена ботаник баҡсаһы директоры (1573—1587) һәм Лейден университеты профессоры (1593—1609) ҙур роль уйнай. Фәҡәт уның тырышлығы арҡаһында Ғосман империяһынан сиктәш Австрия империяһына килтерелгән сәскәләр тиҙ арала Европала таралғанҠалып:Sfn; уның ентекле һаҡланған лейден коллекцияһынан урланған ләлә һуғанбаштары сорттарҙың голланд фонды нигеҙен тәшкил итәҠалып:Sfn.

XVII быуат башында ләлә үҫтереү колонияларҙа ауҙа итеп байыҡҡан голланд, инглиз һәм француз сауҙагәрҙәренең модалы мауығыуына әүерелә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Сәскә үҫтереүселәр тәүге Европа селекцияһы ләләләрен сығара ('Duc van Tol', 1595Ҡалып:Sfn), ә нәшриәтселәр үҫемлектәр тураһында матур биҙәлгән китаптар баҫтыра — Florilegium Свеерта (1613), Hortus Eystettensis Беслера (1613). Францияла килемле кәсеп үҙәге барлыҡҡа киләҠалып:Sfn. Ләләләр менән с ауҙа итеү үҙәге яйлап Голландияға күсә Ҡалып:Sfn. 1634 йылда голланд баҙарҙарында тюльпаномания ҡыҙа бара. 1636 йылдың ноябренән ләләләрҙең һирәк сорттарына ғына түгел, ябай, бер төҫтәге баҡса ләләләренә лә хаҡ арта Ҡалып:Sfn.

• XVII—XIX быуаттағы сыбар тажлы ләләләр формалары
• 
  Semper Augustus сортлы ләлә, 1630-сы йылдар
• 
  Якоб Марель, Ике ләлә 1630-сы йылдар
• 
  Свеерттың Florilegium битенән, 1647 йылғы баҫма
• 
  Karlsruher Tulpenbuch китабы бите, 1730
• 
  Жерар ван Спендонктың Fleurs dessinées d'après nature китабы бите, 1800
• 
  Валентайн Бартоломью литографияһы, 1822

XX быуат

Файл:In de bloembollenvelden Weeknummer 26-10 - Open Beelden - 29543.ogv

XX быуат башында сәскәселектә уникаль шәхси коллекциялар үҫтереүҙән асыҡ йәмәғәт киңлектәрен йәшелләндереүгә боролош күҙәтелә. Яңы бурыстарҙы тормошҡа ашырыуға Ҡалып:Sfn иң яңы ләлә сорттары тап килә Ҡалып:Ref+ — 1880-се йылдарҙа Крелаге голланд фирмаһы тарафынан француз селекцияһының тәжрибәле сәскәселәре сығарған төбө яҫы сыҙамлы, бейек сәскәләр Ҡалып:Sfn. XX быуатта сәскәселәр ләләәләрҙе киҫеп алып һатыу маҡсатында үҫтереүгә күсә; асыҡ грунт мәҙәниәте икенсе планда ҡалаҠалып:SfnҠалып:Sfn.

Файл:Veredeling van tulpen Weeknummer 50-23 - Open Beelden - 14508.ogv

XIX быуат аҙағында Европала бик күп төрлө Урта Азия төрҙәре билдәле була; XX быуатта был төрҙәр яңы сорт һәм гибрид ләләләр сығарыу мөмкинлеген бирә. Икенсе донъя һуғышынан һуң XX быуат аҙағына тиклем улар өҫтөнлөклө булып һаналаҠалып:Sfn. 1982 йылда Голландияла 'Apeldoorn' сорты мең гектарҙан ашыу майҙанда үҫтерелә Ҡалып:Sfn. 1952 йылда коммерция маҡсатында үҫтерелгән ләләләрҙең донъя фонды 5544 сортҡа етһә, 1981 йылға 2140 сортҡа тиклем кәмейҠалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Хәҙерге заманда

Төньяҡ Голландия. Схермер янындағы ләлә плантациялары. 2011 йылғы фото

Ләләләр — декоратив һуғанбашлы культураларҙың иң мөһиме. 2002-2003 йылдар миҙгелендә ләләләрҙең коммерция плантациялары 12,5 мең гектар майҙанды биләгән (бөтә һуғанбашлылар — 32,2 мең га)Ҡалып:Sfn. Был плантацияларҙың абсолют күпселеге — 10,8 мең га йәки 88 %Ҡалып:Ref+, йылына 4,3 млрд тауар һуғанбаш үҫтергән үҙәк Нидерландта урынлашҡанҠалып:Sfn. XXI быуат сигендә ғәмәлгә ингән гидропон теплицаларында ил эсендә киҫеп һатыу маҡсатында сәскәләр етештереүҙә 2,3 миллиард һуғанбаш ҡулланылған; 2011 йылда уларҙың өлөшө 75-80 % тәшкил иткән Ҡалып:Sfn. 2,0 млрд һуғанбаш экспортҡа һатылғанҠалып:Sfn. Һатып алыусы илдәрҙә йәшелләндереү һәм ҡыуыу өсөн ҡулланылған һуғандарҙың нисбәте Бөйөк Британияла 3:1-ҙән алып Италияла 1:4-кә тиклем тирбәлә; дөйөм алғанда, донъяла асыҡ грунт культураһының өлөшө тотороҡло үҫәҠалып:SfnҠалып:Sfn.

Нидерландта сәскә аукциондары, селекция һәм сорт һынау хужалыҡтары Ҡалып:Sfn һәм халыҡ-ара сорттарҙы сертификациялау органы — Король һуғанбашлы үҫемлектәр йәмғиәте (KAVB) урынлашҡан Ҡалып:Sfn. Ил халыҡ-ара һуғанбаштар сауҙаһының 92 %-ын контролдә тота Ҡалып:Sfn һәм ғәмәлдә бөтә донъя коммерция хужалыҡтары һәм һәүәҫкәр сәскә үҫтереүселәре һатып алырлыҡ сорттар фондын билдәләй. 2013-2014 йылдар миҙгелендә был фонд 1800 сорт тәшкил итә, шуларҙың 800-гә яҡыны ғына 1 гектарҙан ашыу майҙанда үҫтерелә Ҡалып:Sfn. XXI быуатта ул кәмей бара Ҡалып:Sfn. Коммерция йәһәтенән уңышлы булған Триумф ләләһе класы өлөшө дүрт йыл эсендә (2010 йылдан 2014 йылға тиклем) плантацияларҙың 59,8 %-ынан 61,4  %-ына тиклем арта, ә ялбыр (ҡатмарлы таж япраҡлы) тутыйғғош ләлә, ябай һуңғы ләлә һәм бөтә төр ләлә кластары өлөшө тотороҡло кәмей Ҡалып:Sfn.

Hortus Bulborum реликт сорттары коллекцияһында. Төньяҡ Голландия, Кастрикюм (Лиммен)

Иң популяр сорттарҙың аҙ һанлы даирәһе даими яңыртыла. Вегетатив үрсеү тиҙлеге түбән булғанлыҡтан, гибридлаштырыу һәм сортты коммерция маҡсатында етештереү араһында 25 йыл самаһы ваҡыт үтә Ҡалып:Sfn, әммә һуңынан голланд ләлә индустрияһы яңы сорттарҙы тиҙ арала лидер итә ала: мәҫәлән, 2001 йылда теркәлгән иң яңы 'Candy Prince' сорты 2010—2011 йылдарҙағы миҙгелдә 57 га майҙан, ә 2013—2014 йылдарҙа инде — 132 га биләгәнҠалып:Sfn. 2010-сы йылдарҙың абсолют лидеры — 1989 йылда теркәлгән 'Strong Gold' Триумф класлы һары ләләҠалып:Sfn, 2013—2014 йылдар миҙгелендә 595 га, йәки голланд сәсеүлектәренең 6 %-ын тәшкил итәҠалып:Sfn. Элекке, төшөмһөҙ сорттарҙы үҫтереүҙе һәүәҫкәрҙәр һәм ботаник баҡсалар ғына дауам итә; Кастрикюмдағы (Лиммен) гектар ярымлыҡ Hortus Bulborum реликт һуғанбаш үҫемлектәренең ҙур йыйылмаһы майҙанында 2600-гә тиклем тарихи сорт һаҡлана, уға иң боронғо 'Duc van Tol Red and Yellow' (1595) һәм 'Zommerschoon' (1620) сорттары ла инәҠалып:Sfn.

1992 йылдан башлап донъяла ләлә етештереү тигеҙ кимәлдә: һуғанбаш хужалыҡтарының иҫәпкә алынған дөйөм майҙаны үҙгәрмәй Ҡалып:Sfn, ләкин үҫешкән илдәр, Ҡытай Халыҡ Республикаһы һәм Израиль файҙаһына яңынан бүленә Ҡалып:Sfn. Әммә Европа аналитиктары фекеренсә, булған статистика үҫешкән илдәрҙә, бигерәк тә Ҡытайҙа, етештереү күләмен һиҙелерлек кәметә Ҡалып:Sfn. Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, 2010 йылда уҡ Ҡытай һуғанбаш плантациялары (4680 га) майҙаны буйынса голланд түтәлдәренә тиң булғанҠалып:Sfn. Ләлә плантацияларының байтаҡ өлөшө Японияла, Америка Ҡушма Штаттарында, Францияның көньяғында, ә Көньяҡ ярымшарҙа — Чилиҙа, Яңы Зеландияла һәм Тасмания утрауында тупланған Ҡалып:Sfn. Француз, чили һәм яңы зеланд ләлә хужалыҡтары менән голланд фирмалары идара итә Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Агротехникаһы

Асыҡ грунт

Асыҡ грунтта ләләләрҙе декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерәләр, ҡырҡыу һәм «һуғанбаш алыу» — ултыртыу материалы етештереү өсөн Ҡалып:Sfn. Бөтә осраҡтарҙа ла сәскә үҫтереүселәр йыл һайын һуғанбаштарҙы ҡаҙыу менән шөғөлләнә, был эре һуғанбаш сығымын арттыра һәм ауырыуҙарҙың таралыуын кәметә; ике йыллыҡ цикл коммерция сәскәселегендә тик ваҡ бәбәктәрҙе үҫтергәндә генә ҡулланыла Ҡалып:Sfn. Бигерәк тә сәскә бөрөһө һалыу өсөн күп йылылыҡ талап иткән суҡлы, ялбыр, тутыйғош һәм күп сәскәле сорттарҙы һәм интенсив үрсеүсе Дарвин гибридтарын ҡаҙыу кәрәк .

Һуғанбаштарҙы, йәй, ер өҫтөндәге үренде тулыһынса кипмәҫ борон (Рәсәйҙең урта һыҙаты шарттарында июль аҙағында — август башында Ҡалып:Sfn), ҡаҙып алалар. Йыйылған һуғанбаш ояларын йылы, яҡшы елләтелгән бүлмәлә киптерәләр, һуңынан уларҙы берәмтекләп ҡарайҙар, һайлайҙар, сорттарға айыралар, фунгицидтар менән эшкәртәләр һәм ултыртыу дәүеренә тиклем ҡоро келәттә һаҡлайҙар Ҡалып:Ref+. Голландия коммерция хужалыҡтарында йыуыу, берәмләп айырыу һәм сорттарға айырыу машиналар менән ҡаҙып алыу менән башҡарыла, шул уҡ ваҡытта ҡул менән эшкәртеү менән сағыштырғанда, йыйылған һуғанбаштарҙы юғалтыу әллә ни ҙур түгел.

Һуғанбаштарҙы, тупраҡ температураһы +5—7 °С түбәнәйгәс — ер туңмаҫ борон тамырланыуын иҫәпкә алып, ултырталар. Рәсәйҙең урта һыҙатында сентябрҙең икенсе яртыһы йәки октябрь башы — иң ҡулай ултыртыу ваҡыты Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Һәүҫкәрҙәр һуңыраҡ та ултырта, ә иртә ултыртыу ҙа ярамай: йылыла ләлә насарыраҡ тамырлана һәм йышыраҡ сирләй Ҡалып:Sfn. 1970-се йылдар мәғлүмәте буйынса, иҡтисади иң уңай сәсеү тығыҙлығы сортына бәйле һәм 1 м²-ҡа 50—90 һуғанбаш тура килә Ҡалып:Sfn. Тығыҙлығы 1 м²-ҡа 100 һуғанбаш тирәһе сәселгәндә, эре һуғанбаштарҙан иң юғары уңыш алына; ҙурыраҡ тығыҙлыҡ булғанда, дөйөм уңыш арта, ләкин эре һуғанбаш өлөшө кәмейҠалып:Sfn.

Тюльпан үҫтереү өсөн тупраҡ үткәреүсән, уңдырышлы, яҡшы дренажланған, тупраҡ әселеге нейтраль йәки аҙ һелтеле булырға тейеш. Һабаҡтың ер өҫтөнән төбөнә тиклем ултыртыу тәрәнлеге уның яҡынса өс бейеклеген тәшкил итергә тейеш Ҡалып:Sfn. Геснер ләләһенең иң эре һуғанбаштарын 15 см тәрәнлеккә ултырталар; еңел ҡомло тупраҡта һуғанбаштарҙы тәрәнерәк, ауыр балсыҡлы тупраҡта — унан саҡ ҡына өҫкәрәк ултыртыу яҡшыраҡ. Һай ултыртҡанда, һуғанбаштар ер аҫты үренделәрен һәм бәбәктәрен барлыҡҡа килтергән, тәрән ултыртыу ваҡытында иң ҡеүәтле алмаштырыусы һуғанбаштар үҫешә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Ҡышҡы туңыу ғәҙәттә ләләләргә зыян килтермәй, ә һыуыҡтарҙан тулыһынса һаҡланыу өсөн торф түшәмен мульча материалдары менән ҡаплау кәңәш ителә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn.

Вегетация осоронда ләләләргә һыуҙы мул ҡоялар; Нидерландта, плантацияларҙы һыулау маҡсатында, грунт һыуҙарының кимәлен яһалма күтәрәләр Ҡалып:Sfn. Коммерция хужалыҡтарында сезонына өс тапҡыр ләләләрҙе шыйыҡ минераль ашламалар менән ашлайҙар. Һуғанбаш өсөн үҫтерелгән ләләләрҙе, сәскә бөрөләре асылғандан һуң, япраҡтарын да, йәшел һабағын да һаҡлап, баштарын киҫеп алалар: йәшел масса күберәк булған һайын, йәш һуғанбаштар күберәк туҡлыҡлы матдәләр ала. Сәскәне һабағы һәм өҫкө япраҡтары менән киҫеү үҫемлеккә зыян килтермәй, әммә ҙур йәш һуғанбаш һалырға ла мөмкинлек бирмәй; сәскә бөрөләрен иртә стадияла алып ташлағанда, шул уҡ хәл күҙәтелә Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Ҡырҡыу өсөн үҫтереү

Төньяҡ Европа шарттарында ләлә үҫтереү стратегияһы. Өҫтән аҫҡа: асыҡ грунт, парник, февраль—мартта күсереп ултыртыу (выгонка), декабрҙә күсереп ултыртыу (выгонка), кисектерелгән сәскә атыу Ҡалып:Sfn. Вегетация осоро схемала күрһәтелгән; хәҙерге заман күсереп ултыртыу технологияларында ул ике ҙна тәшкил итеүе мөмкин.

• Сәскә атыуҙың тәбиғи ваҡытын бер нисә аҙнаға тиҙләтеү өсөн һуған көҙөн парниктарға (йылытылмаған теплицаларға) ултыртыла. Был технология, ғәҙәти асыҡ грунт культураһынан әллә ни айырылмай, ҡыш һыуыҡ булған төбәктәрҙә генә ҡулланыла: йомшаҡ климатта парник һуғандары ҡышҡы һыуыҡтарҙы тейешле күләмдә алмай Ҡалып:Sfn.
• Сәскә атыуҙы февраль—мартҡа күсереү өсөн һуғанбаштарҙы +9 °С температураһына алдан һыуытып күсереп ултыртыу ҡулланыла Ҡалып:Sfn. Сентябрь уртаһында һуғанбаштарҙы ғәҙәти келәттән елләтелгән мөгәрәпкә күсерәләр. +9 °С температурала һәм 85 % дымлылыҡта (Дарвин гибридтары өсөн 14 аҙнанан да артмаҫҡа тейеш, башҡа сорттарға — 16 аҙнала) һуғанбаштар үҫешенең ҡышҡы циклын тамамлай. Уларҙы ноябрь уртаһында ултыртҡанда, ләләләр февраль уртаһында сәскә атаҠалып:Sfn. Һуғанбаш тамыр йәйгәнсе, тәүге ике-өс аҙнала, теплицала +5—9 °С температура, ә йәшел үренделәре үҫә башлағанда, уны һалмаҡ ҡына +15-кә күтәрәләр; 18° С градустан юғарыраҡ температура ярамай . Үҫкән осорҙа ләләлргә даими рәүештә һыу һибәләр, юғары дымлылыҡ тоталар, тупраҡ кимәленең тәбиғи яҡтыртылыуы йәки 700 лк тәүлек әйләнәһенә яһалма яҡтыртылғанда, 3500 люкстан кәм булмаҫҡа тейеш. Альтернатив көршәк йәки йәшник технологияһын ҡулланғанда, сентябрь уртаһында һуғанбаштарҙы йәшниктәрҙә мөгәрәпкә (+9° С) йәки йылытылған траншеяға урынлаштыралар Ҡалып:Sfn. Декабрҙә йәшниктәрҙе теплицаға күсерәләр.
• Октябрь—ноябрҙә сәскә атҡан «көҙгө» ләләләрҙе Францияның көньяғында һәм Көньяҡ ярымшарҙа үҫтерелгән һуғанбаштарҙан алалар Ҡалып:SfnҠалып:Sfn. Уртаса климатта үҫтерелгән һуғанбаштар был срокка буласаҡ сәскәнең гинецейын Ҡалып:Sfn һәм кәрәкле минималь «ҡышҡы» тынлыҡ формалаштырып өлгөрмәй .
• Сәскә атыу срогын яҡынайтыу ғына түгел, йәйгә лә ҡалдырып була. «Боҙло ләләләр» технологияһында (Ҡалып:Lang-en) ҡыш башында күсереп ултыртыу йәшниктәрендә һуғанбаштарҙы +9° С температураһында тоталар, ә өс-дүрт аҙнанан уларҙы боҙло бүлмәгә күсерәләр һәм −1…—2° С температурала кәрәкле мөҙҙәткә тиклем һаҡлайҙар Ҡалып:Sfn. Талап ителгән сәскә атыу ваҡытына тиклем өс-дүрт аҙна ҡалғас, йәшниктәрҙе теплицаларға күсереп ултырталар һәм ғәҙәти күсереп ултыртҡандағыса артабан үҫтерәләр. Бының менән бергә теплицала температура +15…18 °С-тан арта, һәм шуның өсөн сәскәләрҙең сифаты зыян күрә Ҡалып:Sfn.

Бөтә күсереп ултыртыу технологияларында һайлап алынған, 11—12 см дәүмәлендәге эре һуғанбаштар (Геснер ләләһе) кәрәк; эре һуғнбашлылар (Грейг ләләһе һ. б.) күсереп ултыртыуға бармай. Ҡаптарҙа һуғанбаш калибры ҡыя һыҙыҡ аша күрһәтелә, мәҫәлән, 11/12 әйләнәһе 11—12 см-лы һуғанбашты аңлата Ҡалып:Sfn, так называемая «голланд экстраһы»; күсереп ултыртыу графигы ни тиклем көсөргәнешле булһа, ултыртыу материалына талап та юғарыраҡҠалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Ауырыуҙары һәм ҡоротҡостары

Сыбар япраҡлылыҡ сиренән яфаланған ләлә. Япраҡтарында асыҡ йәшел һыҙаттар күренә.

СССР территорияһында ләләләрҙең 30-ҙан ашыу йоғошло ауырыуы теркәлгән булған, шуларҙан иң ҡурҡынысытары: һоро серек, фузариоз, тифулёз һәм ләлә сыбар япраҡлылығыҠалып:Sfn. Ләләне үлән бете (тли), нематодалар (йомро селәү) һәм кимереүселәр зарарлай;

Һоро серек — ләләләрҙең ике төрлө бәшмәк менән зарарланыуы: ысын һоро серек (Һоро ботритис-Botrytis cinerea) һәм ләләләрҙең айырым паразиты Botrytis tulipae (инглиз сығанаҡтарынд был ике төрлө ауырыу — Ҡалып:Lang-en һәм tulip fire). Беренсеһе уның ер өҫтө үренделәренә генә зыян килтерә, икенсеһе — һуғанбаштарын да зарарлай; улар күҙгә бөтөнләй тигеләй күренмәй. Ауырыу ғәҙәттә һауа юлы менән, еүеш, һалҡынса һауа торошонда бигерәк тиҙ тарала; тупраҡ аша ла таралыуы мөмкин Ҡалып:Sfn. Ауырыуҙың беренсе билдәһе — япраҡтарында ваҡ һары йәки һоро таптар барлыҡҡа киләҠалып:Sfn. Улар тиҙ тарала һәм бергә ҡушыла; һарғайғандан һуң, енесһеҙ үрсеү күҙәнәге (спора) йөрөтөүсе бәшмәк аҡ төҫкә инә. Һабаҡ нигеҙе зарарланғандан һуң үҫемлек юҡҡа сығаҠалып:Sfn.

Фузариоз ғәҙәттә тупраҡ аша тарала, үҫемлекте аҫтан, һуғанбаш төбөнән ҡырҡа, һәм үҫеш осоронда асыҡлана Ҡалып:Sfn. Зарарланған ләләләр насар үҫә, ваҡлана; һуғанбаштар ер эсендә һәләк була Ҡалып:Sfn. Һуғанбаштарҙа ҡыҙғылт таптар, артабан ал төҫтәге бәшмәк табы барлыҡҡа килә Ҡалып:Sfn. Һуңғы стадияһында һуғанбаш йомшара, ҡарая һәм юҡҡа сығаҠалып:Sfn. 'Викинг', 'Авигнон', 'Иль де Франс', 'Куин оф Найт', 'Ринаун', 'Аладдин', 'Саппоро', 'Априкот Пэррот', 'Рококо', 'Тексас Флэйм' сорттары фузариозға бирешмәй.

Температура +15 °С градустан юғарыраҡ булғанда, фузариоз ауырыуына дусар булған һуғанбаш этилен бүлеп сығара. Насар елләтелгән һаҡлағыстарҙа һәм теплицаларҙа этилендың тупланыуы ләләләр өсөн ҡурҡыныс. Сәскә бәбәгенең һәләк булыуы, һабағы һәм япраҡтарының деформацияһы һәм етеңкерәмәүе — ағыуланыу һөҙөмтәһе вегетация осоронда сағыла.

Тифулёз — Typhula borealis бәшмәге тамырҙар һәм һуғанбаш сереге барлыҡҡа килтерә. Көслө зарарланған ләләнең йәшел үренделәре күтәрелә, ләкин асылмай, аҙ зыян күргәндә — үҫемлек ваҡ була Ҡалып:Sfn. Ауырыу яҙ, көҙ, бигерәк тә ҡыш көсәйә Ҡалып:Sfn. Бәшмәк иген бөртөктәре, борсаҡ, сөгөлдөр, ирис аша күсәҠалып:Sfn.

Ләләнең сыбар япраҡлылығы — ләләләргә зыян килтереүсе вируслы ауырыу. Ауырыуҙың билдәләре — Геснер ләләһенең япраҡтарында йәшел, һоро-көмөш штрихтар һәм һыҙаттары, Грейг ләләһе япраҡтарының тәбиғи һүрәте боҙолоуы. Ауырыу йылдан йылға көсәйә, үҫемлек көсһөҙләнә. Һуғанбаштар ваҡлана, насарая Ҡалып:Sfn. Вирус үлән бете һәм башҡа бөжәктәрҙән йоға, баҡса ҡырҡыу ҡоралдары аша күсә Ҡалып:Sfn. Сәләмәт үҫемлектәр ҙә вирус йөрөтөүсе була ала; сорт ни тиклем өлкәнерәк, улар араһында вирус йөрөтөүселәр ҙә шул тиклем юғары.

Инфекцион ауырыуҙар менән көрәштә төп сара — тупраҡта патогендар тупланыуына юл ҡуймау маҡсатында агротехника буйынса тәҡдимдәрҙе теүәл үтәү Ҡалып:Sfn. Асыҡ грунт культураһында йыл һайын яңы урынға күсереп, һуған ҡаҙыу өҫтөнлөклө; ләләләрҙе иҫке урынға өс йылдан һуң ғына ултырталар Ҡалып:Sfn. Нидерландта кәмендә биш йыллыҡ сәсеү әйләнеше циклы ҡулланыла Ҡалып:Sfn. Яңы түтәлдәрҙе ентекле һөрөргә һәм ҡаҙырға кәрәк, дымлы тупраҡта һөҙөмтәле дренаж кәрәк Ҡалып:Sfn. Азот ашламалар ентекле өлөштәргә бүлеп үлсәнә (дозируются), тиреҫ менән ашлау булырға тейеш түгел Ҡалып:Sfn. Настурция, календула һәм фитонцид бүлеп сығарыусы башҡа бер йыллыҡ үҫемлектәр менән күрше булыу файҙалы; кәбеҫтә һәм картуф менән йәнәш сәсеү кәрәкмәй Ҡалып:Sfn. Теплица хужалыҡтарында субстратты икенсе тапҡыр ҡулланыу рөхсәт ителмәй. Һуғанбаштарҙы һаҡлауға һалыр алдынан һәм ултыртыр алдынан комплекслы фунгицидтар менән эшкәртеү практикаһы ҡулланыла; ул профилактик агротехникаға өҫтәмә булараҡ ҡына һөҙөмтәле Ҡалып:Sfn. Үҫентеләрҙе даими тикшерергә, ә ауырыу үҫемлектәрҙе шунда уҡ алып ташларға, шул иҫәптән ер аҫты өлөштәрен юҡ итергә кәрәк Ҡалып:Sfn. Коммерция хужалыҡтарында һайланған технологияға һәм урындағы тупраҡ төрөнә яуап биргән тотороҡло сорттарҙы һайлап алыу тәҡдим ителәҠалып:Sfn; мәҫәлән, Нидерландта ҡомло һәм балсыҡлы тупраҡ зоналарында төрлө сорттар йыйылмаһы ҡулланыла Ҡалып:Sfn. Ҡалып:Clear

Ҡулланыу

• Ҡайһы бер ләлә япраҡтары ашарға яраҡлы. Тәме сорттарына һәм миҙгеленә ҡарап үҙгәрә һәм яҡынса салат-латукҡа йәки башҡа салат йәшеллегенә оҡшаш .

Шулай уҡ ҡарағыҙ

• Ләлә-Тюльпан
• Ләлә (исем)

Һылтанмалар

Ҡалып:Refbegin2 Урыҫ телендә

• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Статья

Инглиз телендә

• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга (электронная книга Google)
• Ҡалып:Статья
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья

Нидерланд телендә

• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Статья

Һылтанмалар

• Ҡалып:БЭ

Әҙәбиәт

• Ҡалып:Анненков
• Ҡалып:Книга:Флора СССР
• Ҡалып:Книга
• Лисянский, Б. Г., Ладыгина, Г. Б. Тюльпаны. — М.: Астрель; АСТ, 2002. — 152 с. — ISBN 5-17-014176-9 (АСТ). — ISBN 5-271-04222-7 (Астрель)
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга
• Ҡалып:Книга